Đình Yên Xá toạ lạc ở xóm Đình, trung tâm của làng. Đình thờ Linh Lang Đại vương. Đây là vị thần được thờ ở đền Voi Phục, trấn Tây của kinh thành Thăng Long và nhiều nơi khác.
Tương truyền Linh Lang là con thứ tư của vưa Lý Thánh Tông, mẹ là Cảo Nương, vốn người làng Bồng Lai, huyện Từ Liêm (nay thuộc huyện Đan Phượng) cư ngụ tại Thị Trại (Trại Chợ). Tuy là cung phi, nhưng bà vẫn ở nhà riêng. Một lần Cảo Nương đi tắm ở Hồ Tây bị rồng quấn, sau đó bà mang thai sinh ra Linh Lang. Linh Lang vẫn ở với mẹ, khi quân Tống xâm lăng, vua Lý cho sứ đi cầu hiền. Linh Lang liền xin vua cha cấp cho một cỗ voi, một cây cờ hồng cán dài 10 trượng. Vua y theo, Linh Lang lên đường đánh giặc và đại thắng. Vua muốn nhường ngôi, nhưng Linh Lang chối từ và trở về sống ở Thị Trại, ít lâu sau Linh Lang bị bệnh rồi từ trần, hoá rồng đi xuống Hồ Tây. Vua cho lập đền thờ và sức cho dân trong vùng cúng tế, vì thế Thị Trại mới đổi thành Thủ Lệ (tức giữ lệ cúng tế).
Gần đây các nhà sử học nghiên cứu và cho rằng Linh Lang là hình ảnh đã thần thánh hoá một nhân vật có thật. Đó là hoàng tử Hoàng Chân đã chiến đấu với giặc Tống trên sông Như Nguyệt và đã hy sinh cùng một hoàng tử khác tên là Chiêu Văn.
Truyền thuyết còn kể rằng trước khi qua đời, hoàng tử Linh Lang xin vua cha cho tung lá cờ trận lên trời, cờ bay qua vùng nào thì nơi ấy lập đền thờ Linh Lang. Lá cờ trận của Linh Lang đã bay qua nhiều nơi; các nơi ấy đều lập đền thờ Linh Lang Đại vương, Yên Xá là một trong những nơi ấy.
Theo thần phả đình Yên Xá, đình được xây dựng sau đền Thượng (Miếu). Đình Yên Xá khởi dựng tại trung tâm làng, lúc đầu làm bằng tre, lợp lá. Đầu thế kỷ XVII đình được xây dựng ở vị trí hiện nay, trên khu đất cao nhất làng.
Kiến trúc đình gồm 5 gian đại bái, 2 gian hậu cung, có nhà tả mạc và hữu mạc. Nhà tả mạc đặt bia đá ghi lại sự kiện, một cánh quân Tây Sơn trên đường tiến vào Thăng Long, đại phá quân Thanh đã hạ trại tại đình Yên Xá.
Trong hậu cung đặt long ngai, hòm sắc. Tại đại bái có đặt các đồ tế khí. Đình Yên Xá trước kia có nhiều câu đôì sơn son thếp vàng lộng lẫy. Trong đó có đôi câu đối:
Mạch dẫn Tây Hồ chung tú khí
Phái Tòng Nhuệ thuỷ dũng văn lan".
Dịch nghĩa:
"Khí thiêng đến tụ ở Tây Hồ
Chảy theo dòng Nhuệ sóng cuộn xô
Tháng 12-1972, Mỹ đã ném một loạt bom phá huỷ đại bái và làm hư hỏng khu vực đình, làm chết ba cây muỗm cổ thụ.
Sau này, được trên hỗ trợ kinh phí và dân làng đóng góp, đình được xây dựng lại gần với kiến trúc cũ. Nhưng trước cửa đại bái có thêm phần kiến trúc phương đình 16 cột, 8 mái, đầu đao vút cong, cửa đình đặt thêm đôi voi. Dân làng lại cho tạc tượng đức thành hoàng bằng gỗ đặt vào long ngai ở hậu cung, làm thay đổi hẳn nếp truyền thống xưa.
Năm 1990, đình Yên Xá được Bộ Văn hoá - Thông tin công nhận xếp hạng cụm di tích lịch sử văn hoá.
Đền Yên Xá, còn gọi là Đền Thượng hay Miếu, được xây dựng trên một khu đất phía đông bắc làng. Tương truyền đây là vị trí đức Linh Lang chọn làm nơi luyện quân, vì đây vốn là một eo (vụng) của sông Nhuệ (eo vụng này kéo dài từ Yên Phúc qua Yên Xá vòng tới Văn Quán lâu ngày bị bồi lấp, nhưng nay vẫn còn hồ ao và ruộng vòng qua cả ba thôn.
Đền Thượng Yên Xá buổi sơ khai được gọi là Miếu, lúc đầu thờ thánh trên một bệ đất, sau làm bằng tranh, tre, gỗ. Năm Tự Đức thứ 24, Tân Mùi (1871), đình được làm hoàn toàn mới và được giữ nguyên đến ngày nay.
Đền Thượng Yên Xá kiến trúc hình chuôi “vồ”, 5 gian đại bái, 1 gian hậu cung. Đền xưa quay hướng ra ao sen bây giờ (xưa là eo vụng của sông Nhuệ); trước đền có đường cái quan. Sau quan bản địa cho xoay hướng đền như hiện nay.
Trong hậu cung đền có long ngai, thờ Linh Lang đại vương và nhiều hoành phi, câu đối. Trong khu vực đền, gần cây đa cổ thụ có bệ thờ Thần Nông. Phía tây nam đền có bệ Thọ Lão, thờ các bậc tiền bối có công lao với dân làng
Chùa Yên Xá tên chữ là "Thanh An tự”
Theo các cụ trong làng thì chùa Thanh An được xây dựng từ thời Lý, sau năm vỡ đê “Hoàng Mạc” mới được tồn tạo lại (tên Thanh An hàm ý chùa làng An Xá ở huyện Thanh Oai).
Chùa Thanh An toạ lạc trên một khu đất rộng ở phía tây bắc làng. Tam quan bề thế, nổi bật trước vòm cây cổ thụ, tạo cảnh thanh tĩnh.
Chùa Thanh An kiến trúc hình chuôi vồ, tiền đường 5 gian ngang, hậu cung 5 gian dọc nối vào gian giữa của tiền đường, tạo chiều sâu không gian cho Tam bảo. Hệ thống tượng Phật có kích thước nhỏ, tạo tác tinh vi, phù hợp với không gian kiến trúc của chùa. Tiền đường bít đốc hai đầu, có gắn bia và tượng đá cổ, thể hiện nghệ thuật điêu khắc đá tài hoa của người xưa.
Chùa Thanh An, Yên Xá còn là cơ sở nhiều năm nuôi giấu cán bộ, du kích của thị xã Hà Đông và xã Tân Triều trong những năm kháng chiến chống Pháp và chùa đã được Nhà nước tặng thưởng Huy chương Kháng chiến hạng Nhất.
Văn chỉ làng Yên Xá: Văn chỉ được lập năm 1860 trên một gò đất cao vuông vức, có “long mạch” phía sau. Văn chỉ có tường xây, cổng ra vào. Bên trong có ba bệ thờ: bệ giữa thờ Khổng Tử, bên phải thờ các vị tiền bối đỗ đạt cao trong làng, bên trái thờ các vị chức sắc tiền bối.
Xưa kia, trước kỳ thi, các khoá sinh đến Văn chỉ lễ cầu để được đỗ đạt cao. Văn chỉ Yên Xá do cụ Phó bảng Trương Quân Ý khởi lập, là việc làm hiếm có trong vùng.
Làng Yên Xá là làng cổ, gắn liền với lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, sớm hình thành đời sống văn hoá tâm linh, phụng thờ những anh hùng dân tộc, những người có công với dân, với nước. Đình, đền, chùa, miếu là nơi tín ngưỡng đã tạo thành những quần thể di tích lịch sử văn hoá và kiến trúc nghệ thuật có giá trị, được Bộ Văn hoá - Thông tin cấp bằng công nhận.
Lễ hội làng Yên Xá: Lễ hội làng Yên Xá diễn ra từ mùng 9 đến 12 tháng Giêng hằng năm tại Đình làng Yên Xá, Lễ hội nhằm tưởng nhớ công đức Đức thánh Linh Lang Đại vương thành hoàng làng đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Lễ hội làng Yên Xá
