Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò

Nhà tù Hỏa Lò (nay là Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò) ở địa chỉ số 1, phố Hỏa Lò, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Xưa vùng đất này thuộc thôn Nam Phụ, tổng Tiền Nghiêm. Đến giữa thế kỷ XIX, thôn này hợp với thôn Nguyên Khánh thành thôn Phụ Khánh, tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, trấn Sơn Nam. Phụ Khánh là một thôn chuyên làm các loại ấm đất, siêu đất và các loại hỏa lò bằng đất (nung và để mộc), đem bán khắp kinh kỳ, nên địa danh này có tên là làng Hỏa Lò. Năm 1896, thực dân Pháp chuyển dân làng đi nơi khác, dỡ bỏ đình Phụ Khánh và các ngôi chùa Lưu Ly, Bích Thư, Bích Họa... để lấy đất xây dựng nhà tù, tòa án và sở mật thám.

Thực dân Pháp đặt tên nhà tù là Maison Centrale (Nhà tù Trung ương) nhưng người dân Việt Nam quen gọi là Nhà tù Hỏa Lò vì xây trên đất làng Hỏa Lò. Nhà tù nằm trên mảnh đất hình thang, phía Đông đối diện với tòa án, phía Tây Nam giáp phố Rue des Teinturies (nay là phố Thợ Nhuộm), phía Tây giáp phố Richaud (nay là phố Quán Sứ), phía Bắc giáp với đường Rollande Prolonge (nay là phố Hai Bà Trưng).

Tổng diện tích Nhà tù Hỏa Lò và những đường lân cận dẫn đến nhà tù là 12.908m². Ước tính chi phí xây dựng toàn bộ công trình là 121.243,4 đồng Đông Dương. Nhà tù Hỏa Lò được thực dân Pháp đặt vào vị trí đặc biệt quan trọng trong mưu đồ trấn áp những người đối kháng chế độ thuộc địa. Vì vậy, chúng đã cho xây dựng nhà tù với quy mô lớn và kiên cố vào loại bậc nhất ở Đông Dương.

Nhà tù Hỏa Lò là nơi thực dân Pháp giam hàng vạn chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam ở khắp các tỉnh thuộc xứ Bắc kỳ và nhượng địa Đà Nẵng. Ngoài ra, ở đây còn giam cả tù thường phạm và tù người Âu và người Hoa kiều. Với tính chất là nhà giam, nhà pháp lý, nhà trừng giới, Nhà tù Hỏa Lò được thực dân Pháp áp dụng một chế độ giam cầm hà khắc, các hình phạt nặng nề và hiểm độc nhất với tù nhân. Nhiều nhà cách mạng đã anh dũng hy sinh do hậu quả những trận tra tấn dã man. Nhiều chiến sĩ bị xử tử hình nhưng vẫn nêu cao tinh thần yêu nước và ý chí kiên trung, bất khuất. Không ngừng rèn luyện, các chiến sĩ đã biến nhà tù thành trường học, thành nơi giác ngộ, tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng.

 Từ sau ngày hòa bình lập lại (10/10/1954), nhà tù được đổi tên là Trại tạm giam phạm nhân Hà Nội và giao cho Ủy ban Quân quản Hà Nội, trực thuộc quyền quản lý của Công an thành phố. Từ năm 1964 đến năm 1973, Nhà tù Hỏa Lò được dùng để giam những phi công Mỹ bị bắt khi ném bom bắn phá miền Bắc Việt Nam với tên gọi Trại giam Hỏa Lò.

 Năm 1993, để đáp ứng nhu cầu phát triển của Thủ đô, Chính phủ Việt Nam quyết định chuyển đổi mục đích sử dụng của Nhà tù Hỏa Lò. Năm 1994, Nhà tù Hỏa Lò được tháo dỡ, phần còn lại tiếp giáp phố Hỏa Lò được tu bổ, tôn tạo thành Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò. Trong khuôn viên di tích có Đài tưởng niệm các chiến sĩ yêu nước, cách mạng đã hy sinh tại Nhà tù Hỏa Lò và trưng bày bổ sung nhiều hiện vật, hình ảnh tư liệu quý trong đó có chiếc máy chém mà thực dân Pháp đã dùng để hành quyết các tử tù.

Nhà tù Hỏa Lò vừa là minh chứng về sự hy sinh, chịu đựng gian khổ, tinh thần đấu tranh kiên cường, bất khuất trước kẻ thù của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam, vừa là bản án tố cáo chế độ nhà tù của thực dân Pháp trong thời kỳ đô hộ Việt Nam.

Nhà tù Hỏa Lò được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch) ra quyết định số 1543-QĐ/VH ngày 18/6/1997 xếp hạng là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Hiện nay, Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò đã trở thành nơi giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ của Thủ đô; nơi thu hút đông khách trong nước và quốc tế đến tham quan, nghiên cứu và học tập./.