Làng nghề mỹ nghệ gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội

Làng Thiết Úng tên Nôm là làng Ống, xa xưa là Xa Lập phường, trước Cách mạng Tháng Tám là một xã thuộc tổng Hà Lỗ, huyện Đông Ngạn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Sử sách không ghi chép nghề này có từ bao giờ, chỉ biết từ khi có tên gọi Thiết Úng, ở đây đã có nghề chạm khắc gỗ, tạc tượng. Nối tiếp nhau qua các thế hệ, những nghệ nhân, thợ giỏi của làng luôn đau đáu với nghề truyền thống. Theo các cụ cao niên, vào thời Nguyễn, những nghệ nhân giỏi nhất Thiết Úng từng được triệu vào cung để xây dựng cung điện, lăng tẩm cho vua, chúa. Nhờ sự tài khéo, nhiều nghệ nhân Thiết Úng được triều đình phong phẩm hàm và tước hiệu cao quý.

          Trước đây, các sản phẩm chạm khắc gỗ của làng nghề Thiết Úng được bày bán nhiều ở các phố Hàng Trống, Hàng Khay, Hàng Quạt... Phố Hàng Khay chuyên bán các loại khay, chén, tráp, hộp trầu, hộp đựng trang sức. Còn phố Hàng Trống, Hàng Quạt là nơi vừa sản xuất vừa bán các sản phẩm như sập gụ, tủ chè, án thư, tràng kỷ...

Gìn giữ và phát triển

      Từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), sản phẩm của làng nghề Thiết Úng được quảng bá và xuất sang thị trường các nước châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc ngày một nhiều hơn. Do lượng hàng xuất khẩu nhiều nên một số hộ gia đình, công ty từng bước ứng dụng công nghệ cao, vận hành các loại máy đục, máy hạ nền thông qua máy tính để tăng tính chính xác cho sản phẩm.

       Làng Thiết Úng hiện có 95% hộ gia đình làm nghề, 9 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, trong đó có 2 người được công nhận danh hiệu Bàn tay vàng. Trong làng có khoảng 200 thợ cả có thâm niên nghề trên 20 năm, 872 thợ tham gia vào nghề chạm khắc gỗ; khoảng 100 doanh nghiệp, 4 công ty tư nhân và 1 HTX cổ phần đã giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động trong và ngoài xã.

      Người thợ Thiết Úng hiện còn giữ được hơn 100 mẫu mã đẹp được lưu truyền qua các thế hệ. Ngoài ra, để phát triển du lịch và đa dạng hóa sản phẩm làng nghề, phục vụ nhu cầu của khách hàng, người thợ Thiết Úng có thể tạo ra bất kỳ sản phẩm nào theo mẫu phác họa hoặc qua sự miêu tả đặc điểm của khách hàng. Nhiều sản phẩm quà tặng, quà lưu niệm như con giống, bút, móc khóa, lịch để bàn... được các nghệ nhân làng Thiết Úng sáng tạo để phục vụ nhu cầu của du khách. Đặc biệt, sản phẩm quà tặng bằng gỗ được khắc chữ, tên, logo hay hình ảnh bằng máy khắc hiện đại đang được rất nhiều khách hàng ưa chuộng.   

        Để bảo tồn và phát triển nghề chạm khắc Thiết Úng, UBND thành phố Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch chi tiết (tỷ lệ 1/500) Cụm sản xuất tập trung làng nghề xã Vân Hà (hiện nay là xã Thư Lâm). Chắc chắn, sau khi Cụm sản xuất tập trung làng nghề được hoàn thành, Thiết Úng sẽ càng có điều kiện thuận lợi để phát triển nghề truyền thống. Nhằm quảng bá cho du lịch làng nghề, xã Thư Lâm đã và đang triển khai nhiều hoạt động xúc tiến thương mại, định hướng để Thiết Úng phát triển du lịch theo mô hình làng nghề ven đô, qua đó tạo sức hút để du khách đến với làng ngày một nhiều hơn.

        Hiện nay sản phẩn làng nghề phân thành hai loại hàng khác hẳn nhau là hàng nội thất và hàng mỹ nghệ. Các mặt hàng này được lưu truyền từ xã xưa để lại đến ngày nay vẫn giữ nguyên kiểu dáng cổ. Bên cạnh đó do nhu cầu của thị trường thi một số sản phẩm được sáng tác mới thêm và còn theo yêu cầu của khách hàng. Hàng

Hàng trang trí nội thất là các sản phẩm như: Bàn ghế âu á, bàn ghế minh quốc, bàn ghế kiểu cổ, bàn ghế rồng đỉnh tứ linh, tủ chè, tủ ba buồng, gường, các loại sập…; Hàng mỹ nghệ là các loại sản phẩn dùng đực để tạo hình các loại như: li lạc đứng và ngồi các tư thế, anh hùng tương ngộ, phật bà quan âm, tam đa, 18 vị la hán, đặt ma sư tổ, thần tài, thần lộc….

       “Công tác bảo tồn phát triển làng nghề truyền thống” được Đảng uỷ-HĐND-UBND xã coi đây là nhiệm vụ trọng tâm. Hàng năm UBND xã Thư Lâm đã phối hợp với Sở Công Thương thành phố Hà Nội cùng với các nghệ nhân mở nhiều lớp đào tạo, nhằm truyền thụ cho các thế hệ tiếp theo hiểu được những giá trị truyền thống quí báu của nghề và nắm bắt được những kỹ xảo trong nghề chạm khắc gỗ. Đồng thời kết hợp đào tạo kiểu "cha truyền con nối". Trong xã hầu hết các nghệ nhân có kinh nghiệm tuổi đời và tuổi nghề đã cao, nay truyền nghề cho con cháu bằng hết khả năng của mình, nhất là kỹ thuật tinh xảo, bí quyết nghề để có được sản phẩm sống động. Mặc dù ở đây số nghệ nhân tuy còn ít, song lớp trẻ kế cận hiện nay đã đông lên gấp nhiều lần họ đã biết kế thừa truyền thống của cha ông, áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại để làm tăng thêm giá trị cho những sản phẩm làng nghề, cùng nhau tiếp tục xây dựng bảo tồn phát triền làng nghề truyền thống.

       Khu di tích lịch sử văn hoá và lễ hội là nơi không chỉ sinh hoạt tín ngưỡng găn bó mật thiết đến đời sống văn hoá và nhu cầu tín ngưỡng của người dân thôn Thiết Úng mà còn là nơi “truyền nghề và đào tạo nghề”.

      “Đình Thiết Úng (Đình Ống): thờ hai vị tướng thời Hùng Duệ Vương là Triệu Thục và Triệu Pha - những người có công lập làng, cứu dân, cứu nước. Nhân một chuyến ngao du đến vùng Xa Lập (Thiết Úng ngày nay), hai ông đã xây dựng hành cung cạnh dòng Hoàng Giang làm chỗ nghỉ ngơi và xin vua Hùng cho ở lại phường Xa Lập. Hai ông đã khuyến khích nhân dân sản xuất, phát triển nghề canh cửi. Để tưởng nhớ đến công lao lập làng của hai ông, hằng năm, từ ngày 12 đến 18 tháng Giêng, dân làng lại tổ chức lễ hội tại đình Thiết Úng. Đình Thiết Úng có kết cấu chữ “Đinh”, gồm 5 gian, 2 chái. Kiến trúc trang trí mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII. Các đầu dư chạm rồng, các bức cốn chạm đề tài tứ linh, tứ quý, trên thân xà chạm hoa văn lá lật, mây đùn, sóng nước. Hiện nay, đình còn lưu giữ thần phả, sắc phong, chuông đồng đúc năm Tự Đức 6 (năm Quý Sửu - 1853) và những đồ thờ, như ngai, khám thờ, bài vị, giá văn, hương án, cửa võng.

        Nhà thờ Tổ nghề mộc: Được xây dựng bên trái của Đình, người dân Thiết Úng thời tổ nghề là cụ Lỗ Ban có công dạy nghề cho dân làng. tại nhà thờ Tổ nghề, các gia đình trong thôn đều dâng lễ vật lên cúng Tổ và trưng bày những sản phẩm đẹp nhất, tinh xảo nhất tại sân nhà thờ Tổ nghề. Nhà thờ Tổ nghề còn lưu giữ hai đạo sắc phong của các vua triều Nguyễn đời Khải Định năm thứ 2 (1917) và Khải Định năm thứ 9 (1924).”

        Chùa Viên Thông Tự (Chùa Thiết Úng - Chùa Ống): được xây dựng vào giữa thế kỷ XVIII, Chùa nằm liền với khu đất của Đình, vị trí ở giữa thôn. Năm 2014 chùa Thiết Úng tu bổ cải tạo chính điện Tam bảo, nhà thờ Tổ, nhà tờ Mẫu, cổng Tam quan Hệ thống tượng thờ gồm: Tam thế, Di Đà tam tôn, Quan Âm, Cửu Long, Hộ pháp, Đức Ông, Thánh Hiền, tượng Mẫu, tượng Tổ. Ngoài ra, chùa Thiết Úng còn lưu giữ được chuông đồng đúc năm Minh Mạng thứ 18 (1837), bức chạm y môn, hoành phi, câu đối.

Thông tin thú vị hoặc ghi chú đặc biệt cho du khách khi ghé thăm.