LÀNG THÊU QUẤT ĐỘNG – GẦN BỐN THẾ KỶ TRÊN ĐẦU MŨI KIM
Giới thiệu
LÀNG THÊU QUẤT ĐỘNG – GẦN BỐN THẾ KỶ TRÊN ĐẦU MŨI KIM
LÀNG THÊU QUẤT ĐỘNG – GẦN BỐN THẾ KỶ TRÊN ĐẦU MŨI KIM
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km về phía Nam, làng Quất Động (nay thuộc xã Thượng Phúc, Hà Nội) được coi là cái nôi của nghề thêu tay truyền thống xứ Bắc. Từ ngôi làng này, nghề thêu theo chân người thợ lên tận kinh thành Thăng Long, để lại dấu ấn đến hôm nay ở phố Hàng Gai giữa lòng phố cổ.
Đến Quất Động, nghề nằm trong từng nếp nhà: khung thêu căng vải, cuộn chỉ màu xếp cạnh nhau và đôi tay người thợ đưa kim đều đặn hàng giờ liền.
Người Quất Động tôn thờ tiến sĩ Lê Công Hành là ông tổ nghề thêu. Theo các tài liệu lưu truyền, ông tên khai sinh là Trần Quốc Khái, sinh năm 1606 tại làng Quất Động. Năm 1646, ông được cử đi sứ nhà Minh (Trung Quốc), học được cách thêu chỉ màu trên vải và cách làm lọng. Trở về, ông truyền nghề cho dân làng và các xã lân cận. Sau khi ông mất năm 1661, dân làng lập đền thờ để tưởng nhớ người đã mang nghề về quê.
Hằng năm, vào ngày 12 tháng Sáu âm lịch, ngày mất của ông tổ, Quất Động tổ chức lễ giỗ tổ nghề, dâng lễ tri ân. Thợ thêu từ nhiều nơi cũng tìm về dự.
Nghề thêu Quất Động còn để lại dấu ấn giữa phố cổ Hà Nội. Năm 1891, những người thợ thêu Quất Động lên tụ cư ở kinh thành đã dựng đình Tú Thị trên phố Yên Thái (khu Hàng Gai) để thờ tổ nghề Lê Công Hành. Đình nay là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia và thỉnh thoảng có những triển lãm tranh thêu, trong đó có tác phẩm của nghệ nhân Quất Động.
Xưa kia, thợ Quất Động thêu câu đối, bức trướng, khăn chầu, cân đai, áo mão, tán, lọng, hia, hài – những món đồ gắn với nghi lễ và đời sống cung đình, đình làng. Ngày nay, sản phẩm chủ lực là tranh thêu tay với đề tài cảnh làng quê, danh lam thắng cảnh và chân dung, bên cạnh khăn trải bàn, khăn trải giường, áo dài, túi xách, cờ, trướng và trang phục sân khấu truyền thống. Nhiều sản phẩm được làm theo đơn đặt hàng và xuất khẩu.
Một bức tranh thêu đi qua nhiều công đoạn: vẽ mẫu, căng vải lên khung, chấm kiểu, chọn chỉ theo chất liệu và màu sắc, rồi mới đến lúc thêu. Người mới vào nghề tập trên những họa tiết đơn giản như cỏ, mây; thợ lành nghề mới đảm nhận chim muông, phong cảnh, chân dung. Làng còn giữ các kỹ thuật như thêu độn nổi, thêu kim tuyến, thêu trắng và thêu màu nổi, tạo cho bức tranh độ sâu và ánh sáng riêng.
Quất Động tự hào về những bàn tay tài hoa qua nhiều thế hệ. Cụ Bùi Lê Kính từng thêu hoàng phục cho vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương. Ông Thái Văn Bôn là người duy nhất của làng được phong danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, nổi tiếng với những bức tranh thêu chân dung nguyên thủ quốc gia.
Ở thế hệ hôm nay, bà Bùi Mai Lan, người con của làng, xây dựng thương hiệu thêu tay Tú Thị ở phố cổ và đặt xưởng sản xuất ngay tại Quất Động. Nghệ nhân Phạm Thị Hương, quản lý xưởng, có hơn 40 năm gắn bó với cây kim sợi chỉ, trực tiếp hướng dẫn người đến học.
Học thêu tay cùng nghệ nhân: Từ năm 2025, xưởng Tú Thị tổ chức buổi "Về làng học thêu tay". Mỗi người được phát khung vải, kim chỉ, học vài kỹ thuật cơ bản và mang về một sản phẩm nhỏ tự tay làm.
Xem thợ thêu tại nhà: Quan sát các công đoạn vẽ mẫu, căng khung, chọn chỉ và những mũi kim tỉ mỉ trên khung thêu.
Dạo làng, ăn món quê: Trước và sau buổi học, du khách có thể tham quan, chụp ảnh và thưởng thức ẩm thực làng quê.
Ghé đình Tú Thị ở phố cổ: Kết hợp thăm ngôi đình thờ tổ nghề thêu ngay trong khu Hàng Gai để thấy hành trình của nghề từ làng lên phố.
Địa chỉ: Làng Quất Động, xã Thượng Phúc (xã Quất Động, huyện Thường Tín cũ), Hà Nội.
Giờ mở cửa: Làng đón khách quanh năm; buổi học thêu tổ chức vào sáng thứ Bảy hằng tuần.
Di chuyển: Cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km về phía Nam, đi ô tô hoặc xe máy.
Mẹo: Đặt chỗ buổi học trước vì số khung thêu có hạn. Đi vào khoảng ngày 12 tháng Sáu âm lịch để gặp lễ giỗ tổ nghề. Hỏi ý kiến trước khi chụp ảnh cận người thợ.
Quất Động phù hợp với du khách quốc tế muốn hiểu nghề thủ công Việt Nam, người yêu mỹ thuật và thời trang thủ công, gia đình có trẻ em muốn tự tay làm một món quà, cùng học sinh, sinh viên tìm hiểu làng nghề truyền thống.
Du khách có thể kết hợp buổi học thêu ở làng với chuyến thăm đình Tú Thị và phố Hàng Gai trong cùng một ngày.
Làng thêu Quất Động – nơi từng mũi kim nhỏ giữ lại gần bốn thế kỷ khéo léo của người thợ Việt.