LÀNG QUẠT CHÀNG SƠN – NƠI NGƯỜI LÀNG "LÀM RA GIÓ" TỪ TRE VÀ GIẤY
Introduction
LÀNG QUẠT CHÀNG SƠN – NƠI NGƯỜI LÀNG "LÀM RA GIÓ" TỪ TRE VÀ GIẤY
LÀNG QUẠT CHÀNG SƠN – NƠI NGƯỜI LÀNG "LÀM RA GIÓ" TỪ TRE VÀ GIẤY
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km về phía Tây, làng Chàng Sơn (nay thuộc xã Tây Phương, Hà Nội; xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất cũ) nổi tiếng với hai nghề thủ công: làm quạt giấy và mộc mỹ nghệ. Giữa những ngôi nhà cao tầng mới, làng vẫn giữ cây đa, giếng nước và sân đình kiểu làng Bắc Bộ, còn trong các ngõ nhỏ là những xưởng quạt nhà nhà nối nhau.
Đến Chàng Sơn, du khách được xem người thợ vót nan, dán giấy, ép quạt, rồi tự tay trang trí một chiếc quạt mang về. Ngay gần đó, làng Thạch Xá dưới chân núi Tây Phương có nghề làm chuồn chuồn tre, nên một buổi đi có thể ghé cả hai làng.
Theo lời các bậc cao niên, nghề làm quạt ở Chàng Sơn đã có khoảng 200 năm. Từ thế kỷ 19, quạt Chàng Sơn đã được người Pháp mang sang Paris trưng bày tại triển lãm. Thời phong kiến, người làm quạt giỏi được phong hàm danh dự "bá hộ". Chiếc quạt còn đi vào ca dao, tranh Đông Hồ và làm đạo cụ cho chèo, tuồng. Thời bao cấp, Chàng Sơn từng là tổ hợp sản xuất quạt lớn nhất cả nước, cung cấp quạt cho nhiều tỉnh miền Bắc.
Khi chuyển sang kinh tế thị trường, nghề quạt có lúc gặp khó. Nghệ nhân Dương Văn Mơ (1935–2018) là người giữ nghề, phục chế các mẫu quạt cổ và sáng tạo quạt tranh. Ông cùng các nghệ nhân làm chiếc quạt gỗ dài 9 m, cao 4,5 m, được xác lập kỷ lục quạt lớn nhất Việt Nam. Về sau, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, trở lại nghề khi đã ngoài 50 tuổi, cùng người làng phát triển hàng trăm mẫu quạt mới và đưa du lịch trải nghiệm về làng.
Một chiếc quạt Chàng Sơn bắt đầu từ cây tre già, thẳng, ít mắt. Tre được cắt khúc, cạo vỏ rồi ngâm dưới nước nhiều tháng để chống mối mọt, sau đó chẻ và vót thành nan. Người thợ xếp nan cái, nan con, khoan lỗ để gắn trục, rồi "phất" quạt bằng cách dán giấy lên khung. Giấy thừa được cắt tỉa, quạt được phơi khô rồi ép dưới tấm gỗ nặng vài giờ để định hình nếp gấp.
Ngày trước, người làng dán quạt bằng nước quả cậy (hồng non); nay nhiều nhà dùng bột sắn vì quả cậy không đủ cho sản xuất lớn. Giấy dó Bắc Ninh hiếm và đắt nên phần lớn đã được thay bằng giấy công nghiệp.
Bên cạnh quạt giấy mộc dùng hằng ngày, làng làm quạt the, quạt lụa, quạt thư pháp, quạt tranh khổ lớn để trang trí nhà hàng, khách sạn và quạt in theo đơn đặt hàng. Quạt the là loại nổi tiếng nhất. Sản phẩm bán khắp cả nước và xuất đi Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Đức.
Chàng Sơn còn là làng mộc lâu đời, được báo chí gọi là "mảnh đất trăm nghề". Người làng kể nghề mộc có từ thời Hùng Vương, dù không ai biết chính xác ai là người khởi nghề. Làng xưa có tên Nủa Chàng, đến năm 1956 mới đổi thành Chàng Sơn. Thợ mộc ở đây làm nhà gỗ và đồ chạm khắc với các họa tiết dân gian như trò chơi làng quê, trầu cau, cây nêu, Thánh Gióng.
Cách Chàng Sơn không xa, làng Thạch Xá dưới chân núi Tây Phương làm chuồn chuồn tre. Từ những đoạn tre rừng mỏng nhưng rất cứng, người thợ gọt, mài, lắp ráp và vẽ màu qua khoảng mười công đoạn. Điều khiến khách thích thú là con chuồn chuồn chỉ có một điểm tựa ở đầu mỏ nhưng vẫn "đậu" thăng bằng trên đầu ngón tay, mép bàn hay bất kỳ vị trí nào.
Xem thợ làm quạt tại xưởng: Quan sát nguyên liệu và các công đoạn từ vót nan, dán giấy đến ép quạt.
Tự tay trang trí quạt: Vẽ hoặc trang trí trên chiếc quạt đã dán sẵn rồi mang về làm kỷ niệm.
Nghe chuyện làng nghề: Nghe nghệ nhân kể về lịch sử quạt Chàng Sơn và vai trò của quạt trong chèo, múa.
Ghé làng mộc: Xem thợ chạm khắc gỗ trong các xưởng của làng.
Xem làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá: Ngắm nghệ nhân tạo hình những con chuồn chuồn giữ thăng bằng trên một điểm.
Mua quà lưu niệm: Mua quạt và chuồn chuồn tre ngay tại nơi làm.
Địa chỉ: Làng Chàng Sơn và làng Thạch Xá, xã Tây Phương (xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất cũ), Hà Nội.
Giờ mở cửa: Làng là khu dân cư, không có giờ mở cửa chung; các xưởng làm việc vào ban ngày.
Vé tham quan: Không có vé vào làng; phí trải nghiệm (nếu có) nên hỏi trực tiếp xưởng.
Di chuyển: Khoảng 30 km từ trung tâm Hà Nội; thuận tiện nhất là đi ô tô hoặc xe máy.
Mẹo: Hỏi ý kiến trước khi chụp ảnh trong xưởng và nhà dân. Có thể kết hợp chùa Tây Phương ngay gần làng Thạch Xá trong cùng buổi.
Chàng Sơn phù hợp với du khách quốc tế muốn tìm hiểu thủ công Việt Nam, gia đình có trẻ nhỏ, học sinh đi trải nghiệm làng nghề và người thích chụp ảnh. Các hoạt động nhẹ nhàng, không đòi hỏi sức khỏe. Trong một ngày, du khách có thể đi làng quạt Chàng Sơn, làng chuồn chuồn tre Thạch Xá và chùa Tây Phương.
Làng quạt Chàng Sơn – nơi mỗi chiếc quạt giấy giữ lại làn gió của hai thế kỷ làng nghề.