Story
01BÀI GIỚI THIỆU DI TÍCH NHÀ THỜ HỌ NGUYỄN THẾ THÔN ĐINH XUYÊN
02Thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá, Thành phố Hà Nội
Kính thưa quý vị!
Thôn Đinh Xuyên được hình thành từ 2 làng Nam Dương và Đinh Xuyên của xã Hòa Nam cũ.
Làng Đinh Xuyên là nơi lưu giữ quần thể di tích lịch sử - văn hoá phong phú bao gồm đình và quán Đinh Xuyên, chùa Hưng Phúc cùng nhà thờ họ Nguyễn Thế là những công trình không chỉ mang giá trị kiến trúc nghệ thuật đặc sắc mà còn là nơi thờ phụng các vị Thành hoàng và danh nhân có công lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Di tích nhà thờ họ Nguyễn Thế được xếp hạng theo Quyết định số 830/QĐ-UBND ngày 10/02/2017 của UBND thành phố Hà Nội.

Hoà Xá là địa danh cổ vùng ven sông Đáy thuộc huyện Ứng Hoà (cũ) nay thuộc thành phố Hà Nội. Hiện, nơi đây còn bảo lưu được nhiều công trình kiến trúc, di tích lịch sử, văn hoá có giá trị: đình, chùa, quán làng Đinh Xuyên, Đình - miếu làng Nam Dương, nhà thờ họ Đinh Văn... Những di sản trên là minh chứng cho bề dày lịch sử của một vùng đất và nhà thờ họ Nguyễn Thế toạ lạc tại làng Đinh Xuyên là một trong những công trình di tích hiện còn bảo lưu được những giá trị ở loại hình di tích nhà thờ các dòng họ, trường tồn cùng thời gian và con người nơi đây.

Nhà thờ họ Nguyễn Thế là tên gọi di tích theo chức năng sử dụng hiện nay của di tích là ngôi nhà chung của tộc họ.

- Di tích có tên gọi khác là: Nguyễn Thế Thái Miếu (Thái miếu họ Nguyễn Thế). Sở dĩ có tên gọi này vì nhà thờ họ nguyên thuỷ vốn là một ngôi Thái miếu được vua ban đất và xây miếu phụng thờ để thờ quan Quận công triều Hậu Lê người dòng họ Nguyễn Thế - Vượng Quận Công Nguyễn Thế Trung - tổ khai khoa của dòng họ. Hiện trên nóc Hậu cung (Bái đường) của nhà thờ hiện nay còn dòng chữ Hán ghi “Lê Triều Thượng Tướng" (Thượng tướng triều Lê); tại sân rồng “Lê Triều Công Khanh” (Vị công thần triều Lê).

Nhà thờ họ Nguyễn Thế là công trình tín ngưỡng nơi phụng thờ chính Vương Quận Công Nguyễn Thế Trung vị tổ khai khoa đầu tiên của dòng họ. Ngoài ra, đây còn là nơi phụng thờ các bậc tiên tổ của dòng họ Nguyễn Thế. Nhà thờ họ Nguyễn Thế thuộc loại hình di tích Lịch sử lưu niệm danh nhân. Phân theo giá trị hiện còn, công trình mang giá trị Kiến trúc - Nghệ thuật.
031. Sự kiện, nhân vật lịch sử
Toạ lạc bên ven bờ sông Đáy, vùng đất cổ Hoà Xá có một vị thế địa hết sức thuận lợi, nơi giao lưu văn hoá, giao thương và trao đổi kinh tế với nhiều địa phương trong cả nước. Trên phương diện quân sự, với không gian trải dài dọc con sông Đáy. Hoà Xá án ngữ một vị trí có khả năng chia cắt hoặc nối liền giữa vùng đồng bằng nam Hà Đông và miền núi Hoà Bình. Vì vậy, từ thể kỷ XVI, nhà Mạc đã cho đóng đồn ở phía Đông cầu Tế Tiêu trên địa phận thôn Nam Dương chốt giữ con đường quan trọng tiến vào Hoà Bình. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1946-1954), nơi đây trở thành một địa bàn mà lực lượng cách mạng và phản cách mạng tìm cách giành giật, giằng co quyết liệt nhằm khống chế các con đường qua lại giữa hai vùng chiến lược đồng bằng và miền núi. Với nhiều nguồn tài liệu còn lưu giữ tới nay đã cho phép khẳng định con người có mặt trên mảnh đất Hoà Xá từ rất lâu đời. Các làng ở khu vực này bên cạnh tên chữ là các làng kẻ (một từ theo địa danh học để chỉ những làng Việt rất cổ): Ke Nguyễn (Hòa Xá), Kẻ Rành (Nam Dương); Kẻ Đanh (Đinh Xuyên); Kẻ Dừa (Dư xá Thượng)... Theo các bản thần tích, thần phá, gia phả các dòng họ cũng khẳng định việc lập làng và tụ cư của cư dân nơi đây từ thời Hùng Vương dựng nước. Trong tiến trình đấu tranh giành độc lập dân tộc qua các thời kỳ lịch sử, nhân dân Hòa Xá luôn nêu cao truyền thống yêu nước, đấu tranh cách mạng.
Sách “Đại Nam nhất thống chí" - Quốc sử quán Triều Nguyễn biên soạn có nhắc đến địa danh xã Dư Xá thờ Quý Minh Đại Vương có công giúp vua Hùng dựng nước và giữ nước. Thời Bắc thuộc, hai tướng Phạm Thông, Phạm Nhu đã lập căn cứ ở Đinh Xuyên cùng nghĩa quân của Hai Bà Trưng chống quân Nam Hán. Làng Nam Dương thờ một danh tướng có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn cát cứ 12 sứ quân...
Trở lại với nhà thờ dòng họ Nguyễn Thế, thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá đây là nơi phụng thờ các vị liệt tổ, liệt tông, gia tiên tiến tổ dòng họ Nguyễn Thế, những người đỗ đạt khoa cử làm vinh quy bái tổ làm dạng danh cho dòng họ tiêu biểu là cụ Nguyễn Thế Trung - đỗ Trạng nguyên làm quan tới chức Quận công triều Hậu Lê thế kỷ XVIII được suy tôn làm tổ khai khoa của dòng họ, cụ Nguyễn Thế Khoa em trai út cụ Nguyễn Thế Trung là Tổ họ Nguyễn Thế chi thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá.
Lai lịch của dòng họ Nguyễn Thế và cụ Thuỷ Tổ Vượng quân công Nguyễn Thế Trung qua “Nguyễn Tộc gia phả sử ký" (Lịch sử gia phả dòng họ Nguyễn), huyện Kim Bảng, Phủ Lý Nhân (nay là Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình) đã được Viện nghiên cứu Hán Nôm phiên âm, dịch nghĩa năm 2003 như sau:
Kính ghi: Sách Kinh lễ ghi việc thờ cúng tổ tiên, là việc hiếu nghĩa không thể nào quên: Sách Kinh Thi có bài thơ Lục Nga, nói về con người không thể quyên cha mẹ, tổ tiên... Dòng họ ta có được như ngày nay là nhờ vào mệnh lớn của trời đất vậy...".
Về xuất xứ bên ngoại. Vào thời vua Lê Chính Hoà (1680-1705), tại xã Ba Lăng, tổng Đông Cứu, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín có vợ chồng ông Quận công Trịnh Quý Công tự Phúc Kim và bà Nguyễn Quý Thị, hiệu Tử Nghĩa là nguyên Tổ. Ông bà sinh được bốn người con hai trai và hai gái:
+ Nam tử: Trịnh Quý Công tự Thế Nho.
+ Thứ tử: Trịnh Nhị Lang tự Đạo chính.
+ Nữ Trịnh Quý Thị hiệu Hạnh Nhân.
+ Thứ nữ Trịnh Thị Lịch (mất sớm).
Anh em lớn lên phương trưởng, yên bề gia thất.
Về xuất xứ bên nội từ năm Chính Hoà (1680 - 1705): bà Trịnh Quý Thị (hiệu Hạnh Nhân) kết hôn với ông Nguyễn Quý Công (tự Thế Tôn, hiệu Phúc Tiên), do gia cảnh nghèo khó lại bị mất đất nên di chuyển đến ngụ cư ở xã Tế Tiêu, tổng Phù Lưu Tế, huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên. Tại đây, ông bà sinh hạ được 6 người con trai và gái:
+ Trường nam: Nguyễn Thế Trung.
+ Thứ Nam: Nguyễn Thế Tưởng.
Hai người con trưởng và thứ sau lớn lên và sinh sống ở thôn Nguyễn Xá, xã Phù Viên, huyện Kim Bảng, phù Lị Nhân.
+ Con trai út: Nguyễn Thế Khoa sinh sống ở Đinh Xuyên, tổng Thái Đường, huyện Hoài An (nay là thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Nam, huyện Ứng Hoà). Con cái đều có ngôi thứ trong xã hội.
Ông Thế Tôn (Nguyễn Quý Công) làm nghề buôn bán bên đường (ở cánh đồng Tế Tiêu - tục gọi Ngã Ba Hàng) gặp người khách Bắc quốc xin ngủ lại qua đêm, vài năm sau báo đáp ân nghĩa đã mách cho ông Thế Tôn chọn ngôi đất phong thuỷ để đặt mộ cho mẹ vợ (hiện đang để ở xã Ba lăng, phủ Thường Tín - quê gốc bên ngoại). Ông lập mưu cùng bố vợ là Trịnh Quý Công đem mộ về đặt tại xã Tế Tiêu, mộ được an táng tại núi Chiêu tài, xã văn Giang (sau là mộ phát tích mà ba chi cùng trông nom). Sau khi an táng xong, trong nhà trở nên phú quý. Các con đều yên bề gia thất, phát đạt.
Người con trai cả là Nguyễn Thế Trung tài giỏi hơn người, văn võ song toàn, thi đậu Trạng nguyên, chấp chính, hàm Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Thượng trụ quốc, chức Thị nội Thư tả, Trung tiệp quân doanh, phẩm trật đến Thái sư Thượng tướng phụ; Làm quan đến chức Đô đốc Phủ đô đốc Thiêm sự, tước Nghĩa hầu, bậc Thượng trụ quốc trật, tước Vượng Quận công; Gia phong: Trung Huệ Thần Cần Anh Đạt Đại vương. Do trước ông làm quan chức Thị Nội giám nên không có con, nuôi ba con nuôi ở ba chi:
+ Chi ông Trịnh Quý Công tự Thế Nho ở Tế Tiêu.
+ Chỉ em trai thứ hai Nguyễn Thế Tướng ở Nguyễn Xá, xã Phù Viên.
+ Chỉ em trai thứ ba Nguyễn Thế Khoa ở Đinh Xuyên.
Do có công với ba chỉ nên đến ngày giỗ tết, tế tự, các chỉ ở mỗi xã đều làm lễ tưởng nhớ đến ngôi hậu thần. Xã Tế Tiêu, An Đà, Lý dịch các tổng trong huyện Kim Bảng, phủ Lý Nhân đều đến lập từ chỉ tại địa phận xã Vân Lâm (trước là xã Quế lâm, nay là thôn Kim phụng thờ), làm giỗ chạp vào ngày 17/1 Âm lịch. Đất hương hoả (tức dinh cơ ruộng đất) ở các xã: Vân Lâm, Tế Tiêu, An Đà, Tân Sơn, Đinh Xuyên...; Năm Long Đức - Vĩnh Hựu 5 (1739) lập thư cam kết và di chúc cho các con trai, con gái của ông Nguyễn Thế Tướng (em trai ), đất thổ trạch có ngô đi lại, do các cháu trông giữ: Nguyễn Thế Quý trông coi Từ đường: lập giấy cam kết gồm: nho sinh Nguyễn Thế Quý, Hoằng tín đại phu Nguyễn Thế Hậu, Nguyễn Thế Trọng, Nguyễn Thế Nội, Nguyễn Thế Kỷ, Thị Diễn, Thị Phương. Từ đời cụ tổ ông Nguyễn Quý Công về sau ngày giỗ mùng 10 tháng 9, ba chi ở Phù Viên, Tề Tiêu, Đinh Xuyên cùng tế tự, mộ táng tại xứ Đường Cấm. Cụ Tổ bà Trịnh Quý Thị hiệu Tử Hạnh giỗ ngày 9/3, ba chi cùng tế tự, mộ tàng tại xứ Viên Lăng, xã Đông Mật, huyện Trinh Tiết, phủ Hoài An. Trở lên các cụ Tổ họ Trịnh gọi là Trịnh Tộc. Từ đời ông Thế Nho trở xuống, chi họ Tế Tiêu phụng sự; Từ đời ông Thế Tướng trở xuống do chi họ Phù Viên phụng sự, Tử đời ông Thế Khoa trở xuống do chi họ Đinh Xuyên phụng sự. 3 chi cùng phụng thờ Quan quận, ông bà, cha mẹ Quan Quận. Thửa sao vào hạ tuần tháng Giêng năm Tự Đức 28 (1875).
Về tộc họ ở Đinh Xuyên, chia làm 5 chi: chi Giáp giao cho Nguyễn Thế Hội, chi Ất giao Nguyễn Thế Hữu; Chỉ Bính giao Nguyễn Thế Vinh; Chi Đinh giao Nguyễn Thể Đối; Chi Mậu giao Nguyễn Thế Ngữ, Chi nữ giao Nguyễn Thị Hoàn cúng giỗ.
Có thể tóm lại các sự kiện chính đã diễn ra trong gia tộc Nguyễn Thế trong các niên đại Chính Hoà, Vĩnh Thịnh, Bảo Thái, Vĩnh Khánh, Long Đức, Vĩnh Hựu, Cảnh Hưng như sau:
+ Năm Chính Hoà (1680 - 1705): cha mẹ Quan quận di cư từ Ba lăng, Đông Cứu, Thượng Phúc đến sống tại cánh đồng Ba Hàng, Tế Tiêu.
+ Năm Vĩnh Thịnh thứ 16, khởi tổ khai khoa Nguyễn Thế Trung được sắc phong: Đô đốc Thái sư Thượng phụ.
+ Năm Bảo Thái nguyên niên (1720): được sắc phong Quận công Đặc tiến phụ quốc.
+ Năm Bảo Thái nguyên niên (1720) sắc phong ông Nguyễn Thế Tướng (em trai cụ Quan Quân) làm Hoảng Tin Đại phu.
+ Năm Bảo Thái 5 (1724), huyện Kim Bảng, dâng tấu với triều đình bầu cụ Nguyễn Thế Trung làm hậu thần.
+ Năm Vĩnh Khánh 2 (1730), tháng 7 được lĩnh thần sắc, tháng 9 được chuẩn y ban đất lăng mộ.
+ Năm Long Đức - Vĩnh Hựu 5 (1739): Ông Thế Quý, Thế Hậu. Thế Trọng, Thế Nội, Thế Kỷ, bà Thị Diền, Thị Phương chia ruộng đất, lập giao thư cam kết cho các con trai, con gái ông Thể tướng.
+ Năm Cảnh Hưng 32 (1771): Huyện Kim Bảng gửi tấu dâng lên xin sắc phong thần là: Trung Đẳng Phúc Thần, lập bia bầu hậu thần ở xã Văn Lâm.
+ Triều đại nhà Nguyễn từ đời vua Gia Long (1802 - 1819) trở xuống.
Mộ cụ tổ khai khoa Nguyễn Thế Trung hiện nay toạ lạc tại thôn An Hà, xã An Tiến, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội (cũ).
Có thể nói: "Nguyễn Tộc gia phả sử ký” là một văn bản quan trọng đối với dòng họ. Văn bản này đã khẳng định lịch sử hình thành tồn tại và phát triển của dòng họ từ thế kỷ thứ 17 đến hôm nay. Nguyễn Thế tộc là một dòng họ danh giá, khoa cử, có công với dân, với nước, được triều đình ghi nhận qua việc phong sắc, ban đất, xây miều phụng thờ.... đối với bậc công thần tiêu biểu là Vượng Quận công Nguyễn Thế Trung được suy tôn là khởi tổ khai khoa của dòng họ, được nhân dân các xã, huyện, phủ nơi ngài có công xin được bầu làm hậu thần để được hưởng ân phúc của người. Minh văn trên bia lập ngày tốt năm Cảnh Hưng thứ 18 (1757) có ghi:
Núi Kim Sơn cao cao
Dòng sông Quế mênh mang
Công đức của Đại vương
Như núi cao sông rộng
Ghi vào hàng bia đá
Tên tuổi sáng ngàn năm
042. Đặc điểm của di tích
052.1. Niên đại khởi dựng
Tìm hiểu về lịch sử hình thành và sự tồn tại của nhà thờ họ trong quá trình lịch sử đến nay, để xác định niên đại của di tích, có thể dựa vào dấu tích và phong cách kiến trúc cùng hệ thống những nguồn tư liệu, di vật, hiện vật hiện lưu giữ tại di tích đề cập đến sự ra đời của di tích. Khối kiến trúc hiện còn tại nhà Tiền bái và Bái đường với kết cấu, kiểu dáng mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn thế kỷ XIX được trùng tu, tôn tạo lại những năm gần đây, Di vật tiêu biểu như cỗ long ngai, hai bát hương gồm Phù lãng men da lươn mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX.
Theo báo cáo tóm tắt nguồn gốc lịch sử dòng họ Nguyễn Thế, Đinh Xuyên, Hoà Nam lập ngày 8/7/2016 do ông Nguyễn Thế Vượng đại diện HĐGT cung cấp (phục vụ công tác lập hồ sơ xếp hạng di tích) có ghi và cho biết: vì có công lớn với triều đình, quận công Nguyễn Thế Trung được vua ban đất, vật liệu, dân công xây miếu thờ tại thôn Đinh Xuyên (theo ý nguyện của Vượng Quận Công tại khải văn thổ sơn lăng mộ trình tấu lên triều đình xin khu đất ở xứ Đồi Đề, gần xã An Đà, huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên làm vật kỷ niệm, sau làm nơi an táng) vào năm Vĩnh Khánh 2 (1730) và ban các chữ vàng hiện vẫn còn lưu giữ tại nhà thờ: “Nguyễn Thế Thái Miếu”; “Lê Triều Công Khanh", "Lê Triều Thượng Tướng". Nếu căn cứ theo nguồn cứ liệu nêu trên, nhà thờ (miều) họ Nguyễn Thế có thể được khởi dựng vào thời Hậu Lê thế kỳ XVIII.
Căn cứ khối kiến trúc và di vật tiêu biểu hiện còn tại nhà (miếu) thờ, di tích ít nhất cũng được khởi dựng vào thời Nguyễn (thế kỷ XIX - XX).
062.2. Những lần trùng tu sửa chữa
Trải qua quá trình tồn tại từ khi khởi dựng đến nay, nhà thờ họ Nguyễn Thế được trùng tu mỗi khi xuống cấp. Khối kiến trúc chính hiện còn mang đậm dầu ấn trùng tu vào thế kỷ XX.
- Năm 2008, trùng tu nghi môn, nhà Tiền bái, sân...
073. Sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng liên quan đến di tích
Thái miếu (Nhà thờ) họ Nguyễn Thế là ngôi nhà chung của dòng họ, là nơi con cháu mọi thế hệ cùng hướng về tiên tổ để tỏ lòng thành kính, tri ân. Di tích ngoài việc phụng thờ bậc danh nhân đỗ đạt khoa bảng, có công với dân, với nước còn là nơi diễn ra những sinh hoạt văn hoá, tâm linh liên quan đến dòng họ.
Trước đây, theo cuốn gia phả Nguyễn (huyện Kim Bảng, phú Lý Nhân nay là huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam): phần Đơn Bầu hậu lập tháng 5 niên hiệu Bảo Thái 5 (1724) có ghi việc cụ thuỷ tổ Nguyễn Thế Trung được dân bầu hậu làm hậu thần do ngài có công giảm thuế khoá, giảm công dịch cho dân... Vì vậy, khi ngài còn sống mỗi năm đến ngày lễ Thường tân (Lễ cơm mới) phải làm sửa lễ gồm: 1 con bò, 100 quan tiền cổ, 1 vò rượu, 100 bát gạo trắng. Sau khi quan qua đời, các quan viên trong tôn xã trưởng phải áo mũ chỉnh tề, đến làm lễ kinh tế, bái liệt tiễn đưa. Lễ gồm 2 con bỏ, 200 bát gạo nếp, hai vò rượu, 1000 tiền giấy. Đến ngày giỗ chính hàng năm, các xã trong tổng sửa lễ gồm 1 con lợn, 1 mâm xôi, 1000 tiền giấy để làm giỗ. Sau đó kính biếu chùa Đại thánh mãn nguyệt Sơn vương bồ tát trong bản huyện, mỗi xã biện lễ gồm: 1 đầu xôi, 1 con gà, 1 hũ rượu, các vị quan viên, xã trưởng phải áo mũ chỉnh tề cùng đến từ chỉ hành lễ theo nghi thức. Để giữ trọn đạo trung, lưu lại chữ nghĩa, nên khắc vào bia đá, truyền lại ngàn năm, tuân theo không trái, nếu trong thôn xã sau này có người nào chẳng nhớ ân xưa, rắp tâm bạc bẽo, bỏ bê thờ cúng thì xin trời đất quỷ thần chứng giám. Nay lập tờ cam kết.
Hiện nay, tại nhà thờ họ, hàng năm có diễn ra những ngày lễ:
- Ngày lễ theo các dịp tuần tiết sóc vọng theo lịch lễ tiết trong năm của dân tộc Việt, bên cạnh đó còn có các ngày lễ riêng đối với dòng họ tại nhà thờ:
+ Tiết xuân đầu năm từ mùng 1 đến mùng 4 âm lịch là ngày họ chạp, con cháu trong khắp dòng họ tề tựu về nhà thờ, thắp nén tâm hương thành kính với Tổ tiên dòng họ, gặp gỡ, trao đổi những công việc đã hoàn thành trong năm, gửi đến những lời chúc sức khoẻ, hạnh phúc đầu năm...
+ Trong năm dòng họ có các ngày giỗ lớn làm tại nhà thờ: Ngày 16 tháng giêng Âm lịch giỗ thân phụ thân sinh Vượng quận công Nguyễn Thế Trung, Ngày 17 tháng giêng Âm lịch giỗ cụ khởi tổ khai khoa Nguyễn Thế Trung, Ngày mùng 9 tháng 3 âm lịch giờ thân mẫu quan Quận; Ngày 10/9 giờ cụ Nguyễn Thế Khoa em trai cụ Quận Công là tổ chỉ họ Nguyễn Thế ở Đinh Xuyên. Ngày giỗ được coi là ngày việc họ, trai đinh trong họ đóng góp vào nhà thờ Tổ theo xuất đinh và huy động toàn họ tham gia vào việc cúng giỗ.
Vào ngày này, dòng họ tổ chức tế lễ, bái yết bên cạnh việc hương đăng. lễ vật cúng giỗ như truyền thống. Đây cũng là dịp con cháu trong họ tưởng nhớ đến bậc thủy tổ đã có công làm rạng danh dòng họ và giáo dục con cháu cũng noi gương các bậc tiên tố để phấn đấu trong học tập và công tác. Công tác khuyến học được dòng họ hết sức quan tâm, con cháu đỗ đạt đều có báo cáo, làm lễ gia tiên tại nhà thờ, phát phần thưởng cho các gia Đinh trong tộc họ.
084. Giới thiệu về di tích
Nhà thờ họ Nguyễn Thể toạ lạc trên một khu đất thoáng nằm trong khu dân cư thôn Đinh Xuyên, bên cạnh là các gia đình con cháu trong tộc họ. Di tích có quy mô vừa nhìn ra hồ sen phía trước tạo thế phong thuỷ. Cảnh quan xung quanh khu vực di tích thoáng đãng, cây cối tươi xanh... Các hạng mục công trình gồm: Nghi môn kết hợp với bình phong, sân, nhà Tiền bái (Tiền tế), nhà Bái đường (Hậu cung), Tả vu, Hữu vu và công trình phụ trợ. Toàn bộ các kiến trúc này khép kín và liên hoàn với nhau tạo thành khối kiến trúc tổng thể. Kiến trúc di tích nhìn hướng Đông Nam.
Như đã nêu ở trên, do khởi nguyên từ một ngôi Thái miếu thờ vị quan có công của dòng họ, được vua ban đất lập miếu thờ nhưng hiện nay miều được sử dụng với chức năng như một ngôi nhà chung (nhà thờ) của dòng họ nên các thuật ngữ kiến trúc sử dụng trong hồ sơ được dùng hai tên gọi tương ứng với hai chức năng của di tích: miếu và nhà thờ.
09a. Nghi môn
Phía trước kiến trúc chính nhà thờ là cổng nghi môn kết hợp binh phong. Nghi môn kết cấu kiểu tứ trụ gồm hai trụ biểu lớn hai trụ biểu nhỏ xây bằng gạch quét vôi màu ghi sáng. Trụ có mặt cắt ngang hình vuông gồm ba phần: đỉnh, thân và đế trụ. Đỉnh trụ đắp đấu, tiếp đến là ô lồng đèn viền xung quanh bổ khung soi gờ, chính giữa ô lồng đèn đắp nổi hoa văn, thân trụ soi gờ kẻ chỉ, phần giữa thân trụ đắp nổi các câu đối chữ Hán, để trụ thắt cổ bồng. Hai trụ biểu nhỏ có kết cấu tương tự trụ biểu lớn. Nối giữa hai trụ lớn là bức tường lửng tạo gờ chỉ, trên tường đắp hình cuốn thư đắp nổi bốn chữ Hán “Tổ đăng vĩnh chiếu", nổi giữa trụ lớn và trụ nhỏ là tường lửng, soi gở kẻ chỉ, trang trí hoa văn chữ Thọ tròn.
b. Tiền bái (Tiền tế): gồm hai nếp nhà ngang song song kề sát nhau: Được dòng họ xây dựng vào năm 2008.


Nếp phía trước xây gạch kiểu tường hồi đổ trần bê tông, mái dán ngói mũi hài, phía trước phần mái bổ các ô tạo gờ giả trụ đắp đấu hình vuông thót đáy, giữa hai ô gian giữa đắp nổi bốn chữ hán “Nguyễn Thể Thái Miếu" (Thái miếu họ Nguyễn Thế), bên trên đắp mặt hổ phù ngậm chữ Thọ. Đỉnh gờ trụ hai bên đắp nghê chầu, mặt hướng xuống phía dưới. Phía trước mở ba cửa vòm, trên và xung quanh các ô cửa tạo gờ nổi, giá trụ biểu, thân trụ bổ các ô đắp nổi các câu đối chữ Hán ca ngợi công tích, lịch sử dòng họ, hai dĩ hai cửa phụ hai bên xây gạch bưng kín, tạo gờ nổi. Tương ứng với các cửa vòm phía trước và hệ cửa vòm tường hậu phía sau đối xứng thông nhau tạo thành lối đi sang nếp tiền bái phía sau. Mỗi cửa đi tường phía sau kiểu cửa gỗ gồm hai cánh sơm màu gụ. Nền lát gạch đỏ.

Nếp nhà phía sau là nếp nhà ngang gồm 3 gian 2 dĩ xây bằng gạch kiểu tường hồi, mái lợp ngói tây, bờ nóc úp ngói bò, bờ dài đắp kiểu bờ đinh không trang trí. Nếp nhà này ngăn cách với nếp phía trước bởi hệ thống tường, ba gian giữa mở ba cửa kiểu cửa vòm. Bộ khung nhà được kết cấu bởi 4 bộ vị, hai vì giữa kiểu "Thượng giá chiêng, trung kẻ ngồi, hạ bẩy”, hai bộ vì áp hồi kiểu “Thượng chồng rường cốn, trung chồng rường cốn, hạ bẩy”. Bẩy tiền một đầu ăn mộng vào tường hiên, một đầu vươn đỡ xà ngang, bẩy hậu một đầu ăn mộng vào cột quân, một đầu gác tường hậu. Mỗi bộ vì gồm bốn hàng chân, hai hàng cột (cột cái, cột quân phía sau, trốn hàng cột cái phía trước và cột quần phần hiên được thay thế bằng tường). Hoạ tiết trang trí trên các bộ vì gỗ hình văn thực vật tạo sự mềm mại. Tường hậu phía sau mở hệ thống các cửa kiểu cửa vòm đi ra sân rồng giàu Tiền bái và Bái đường, nối liền hai bên với nhà Tà hữu vũ.

c. Bái đường (Từ Đường - Hậu cung)
Qua một khoảng sân (sân rồng) nối giữa Tiền bái (tiền tế) và hậu cung là nơi thờ chính. Hậu cung là một nếp nhà dọc kiểu tường hồi bịt đốc, bờ nóc bờ dải đắp kiểu bò đinh. Phần hiện phía trước đổ trần bê tông, dán ngói mũi hài, bờ nóc trang trí một hổ phù, bở dài đắp kiểu bờ đinh. Tường hiện phía trước mở ba cửa kiểu cửa vòm, giữa các cửa tạo gở trụ, phía trên cùng tạo tường lửng bổ ô tạo gờ chỉ, trang trí hoa văn, ở chính gian giữa đắp nổi bốn chữ Hán “Lê Miều Công Khanh", trên nóc tường hiên trang trí rồng đề tài "Lưỡng long chầu nguyệt” sơn màu. Góc giữa Hậu cung và Tả hữu vu trang trí hình cá chép chầu hướng xuống phía dưới. Hai gian một dĩ hậu cung được kết cấu bởi 3 bộ vị, vì áp hồi gian dĩ được thay bằng tường hậu. Có hai bộ vì phía trước và sau kiểu “vì kèo kẻ suốt", một bộ vì chính giữa kiểu “Thượng chồng rường, trung chồng rường, hạ bẩy gối tường hồi". Mỗi bộ vì gồm bốn hàng chân (hai cột cái, hai cột quân thay bằng tường hồi). Nền nhà lát gạch men hoa.
10d. Nhà Tả hữu vu
Là hai nếp nhà xây bằng gạch hai bên hậu cung đổ trần, trên dán ngói mũi hài, bờ nóc, bờ dải đắp kiểu bờ đinh, phía trước mở ba cửa kiểu cửa vòm, nền lát gạch đỏ.
Trên đây là khảo tà tổng quan về di tích nhà thờ họ Nguyễn Thế. Qua khảo sát về hiện trạng kiến trúc và khuôn viên, cảnh quan di tích ta thấy:
- Khuôn viên di tích riêng biệt, đã có tường bao hai bên, không có sự xâm chiếm, vi phạm về đất đai.
- Mặt bằng, kết cấu các công trình trong di tích bố trí hài hoà, hợp lý theo kiến trúc truyền thống, nhà tiền tế, hậu cung kết cấu và trang trí kiến trúc mang phong cách kiến trúc truyền thống. Kiến trúc còn tốt.
- Hệ thống hạ tầng kỹ thuật sân vườn được quy hoạch, tôn tạo gọn gàng, sạch sẽ.
115. Mô tả nội thất di tích
* Tại nhà tiền bái: bài trí các bức hoành phi, câu đối.... Công năng sử dụng chính là nơi tiếp khách, biện lễ trước khi vào hậu cung.
* Tại Hậu cung: Cột cái gian giữa phía trên treo bức y môn, cửa võng, hai bên treo đôi câu đối sơn son.
Bệ thờ phía trước đặt bát hương và một số đồ thờ tự. Ban thờ phía sau ăn mộng vào bốn cột cải tạo thành bàn thờ, bên trên bài trí cổ long ngai, kiếm thờ, hòm sắc, ống hương và các đồ thờ tự..... Hai bên đặt bộ bát bửu và biển lệnh. Đây là nơi thờ chính khởi Tổ khai khoa Vượng Quận Công Nguyễn Thế Trung và chi họ Nguyễn Thế ở Đinh Xuyên.

* Tại nhà Tả Hữu vu: đặt ban thờ các vị hậu họ, chi trưởng dòng họ.
Qua bảng thống kê và sơ đồ bài trí hiện vật tại nhà thờ ta thấy, di tích có số lượng di vật không nhiều nhưng đa dạng về chất liệu: đồ gỗ, đồ đồng, đồ gốm sứ... Nhóm hiện vật nhiều nhất tập trung ở chất liệu đồ gỗ được bài trí tại Tiền bái (tiền tế) và Bái đường (hậu cung) bao gồm: hoành phi, câu đối, long ngai, y môn cửa võng, bát hương, giá nến... Các di vật hầu hết có khung niên đại muộn vào thế kỷ XX, một số di vật tiêu biểu và có giá trị: Long ngai, hai bát hương gốm Phù Lãng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, hòm sắc.... Hệ thống di vật, hiện vật trong nhà thờ được bài trí theo cách bài trí đồ thờ truyền thống trong di tích của người Việt. Di vật được bảo quản tốt, sạch sẽ.


6. Gía trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ của di tích
Di tích nhà thờ là công trình kiến trúc chung của dòng họ rất phổ biến trong các làng xã cổ truyền ở nước ta đặc biệt là các dòng họ lớn, có nhiều người đỗ đạt, khoa cửa, làm quan. Nhà thờ là nơi ghi nhận tấm lòng, sự tri ân của hậu thế với bậc tiên tổ, người đã có công lớn trong việc khai sáng và làm rạng danh cho dòng họ. Nhà thờ họ Nguyễn Thế ở thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá phụng thờ bậc khởi tổ khai khoa của dòng họ

Trạng nguyên làm quan triều Hậu Lê được phong tước Vượng Quận công Nguyễn Thế Trung là công trình văn hoá tín ngưỡng có giá trị nằm trong hệ thống các di tích của làng Đinh Xuyên nói riêng và xã Hoà Xá nói chung. Di tích toạ lạc và trường tồn ở vùng đất cổ giàu truyền thống văn hoá, truyền thống hiếu học, khoa cử, truyền thống yêu nước cách mạng.
12Có thể nhận thấy giá trị của di tích trên các mặt chính sau
13a. Về giá trị lịch sử - văn hoá
Di tích phụng thờ bậc khởi tổ khai khoa dòng họ Vượng quận công Nguyễn Thế Trung, làm quan với nhiều chức vụ khác nhau, giữ những trọng trách quan trọng trong triều đình nhà Hậu Lê có công với dân, với nước, được dân bầu làm hậu thần, được vua ban đất, lập thái miếu phụng thờ ngàn năm. Điều này cho thấy công lao của ngài với nhân dân, với nước. Với với quê hương và dòng họ, ông là người đã có nhiều đóng góp xây dựng, làm rạng danh cho gia tộc, cho vùng đất cổ giàu truyền thống. Trở lại với di tích, sự hiện tồn của ngôi nhà thờ họ cùng các di tích khác trải qua quá trình lịch sử đến hôm nay đã mang trong mình những giá trị nhất định góp phần vào việc nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của một vùng đất với bề dày lịch sử và truyền thống văn hoá. Đinh Xuyên nói riêng và Hoà Xá nói chung vốn là vùng đất cổ ẩn chứa biết bao nét đẹp của một vùng quê đồng bằng Bắc Bộ với: cây đa, giếng nước, sân đình, Thái miếu uy nghi ... Trường tồn cùng thiên nhiên và con người nơi đây, di tích đã góp phần khẳng định và làm tôn thêm những giá trị truyền thống tốt đẹp ngàn đời của địa phương và dòng họ.
14b. Về giá trị kiến trúc
Nhà thờ chứa đựng những giá trị của một di tích tín ngưỡng cổ truyền thể hiện ở kiểu dáng, phong cách, kết cấu các đơn nguyên kiến trúc mang phong cách kiến trúc truyền thống thời Nguyễn thể kỷ XIX. Đây là dạng thức kiến trúc kiểu Thái miếu thờ thần nên mang phong cách kiến trúc kiểu Thái miếu cung đình. Vì vậy, kiến trúc này có sự khác biệt không giống với các kiến trúc nhà thờ họ truyền thống thông thường. Trải qua sự biến thiên của thời gian đã có một số thay đổi qua các thời kỳ và thiên về vật liệu có tính bền vững nhưng phần chính vẫn được gìn giữ qua kết cấu bộ vì, bộ khung gỗ đỡ mái cổ truyền. Nhà Tiền bái được xây dựng năm 2008 nhưng kết cấu và trang trí đều mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống.

152. Về giá trị Nghệ thuật
Các trang trí trên kiến trúc Thái miếu (nhà thờ) là những hoạ tiết tiêu biểu mang đậm dấu ấn về niên đại, có giá trị nghiên cứu ở phương diện nghệ thuật. Hệ thống các di vật hiện lưu giữ tại di tích như: Long ngai, bát hương, kiếm thờ, hòm sắc, hoành phi, câu đối... mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX - XX là những di vật góp phần tìm hiểu về lịch sử nhà thờ. Phần lớn các di vật có khung niên đại muộn nhưng ở một góc độ nhất định đây cũng là những tác phẩm nghệ thuật thể hiện sự tài hoa, tinh tế của người nghệ nhân trong nghệ thuật tạo tác tạo nên cái hồn cho di tích. Các di vật được chạm khắc tinh xảo các đề tài trang trí truyền thống: rồng mây, hoa lá, hình học, văn triện....

Có thể khẳng định nhà thờ họ Nguyễn Thế là một di tích tín ngưỡng đã và đang gắn bó mật thiết với dòng họ và đời sống của dòng họ, của cư dân nơi đây. Di tích mang trong mình những giá trị về lịch sử, văn hoá, nghệ thuật, kiến trúc, tâm linh... góp phần khẳng định vùng đất này có lịch sử tạo dựng và truyền thống văn hoá từ rất lâu đời thể hiện ở một cơ cấu tổ chức làng xã hoàn chỉnh, chặt chẽ với những thiết chế văn hoá truyền thống tốt đẹp còn lưu lại tới hôm nay.

Nhà thờ nằm trong hệ thống các di tích của một làng Việt cổ mặc dù đã chịu những ảnh hưởng ít nhiều của quá trình đô thị hoá nhưng những nét truyền thống vẫn được bảo tồn. Bên trong không gian làng xóm là các mối quan hệ xóm giềng, huyết thống, tuổi tác... Những yếu tố đó làm cho mỗi người dân luôn gắn bó với làng quê mình và tự hào là nơi sinh thành, nuôi dưỡng bậc danh nhân đã làm dạng danh cho dòng họ, quê hương.

Tồn tại và phát triển đến hôm nay, dòng họ Nguyễn Thế với ba chi: chi Đinh Xuyên (Hòa Xá), chỉ Tế Tiêu (Mỹ Đức), chỉ Phù Thuỵ (Kim Bảng, Ninh Bình) đã lớn mạnh không ngừng. Tổng số đinh trong ba chỉ khoảng 1300 đinh, riêng chi ở Đinh Xuyên phát triển thành 5 chi từ cụ Tổ chi Nguyễn Thế Khoa (em trai cụ Quận công) với khoảng 750 đinh. Từ khi hình thành, tồn tại và phát triển đến nay, họ Nguyễn Thế đã trải qua khoảng 13, 14 đời. Con cháu dòng họ nhiều người thành đạt, khoa cử. Trai Đinh tộc họ đều mang họ Nguyễn Thế.

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, tên làng xã đã có những thay đổi cùng sự đổi thay từng ngày của cuộc sống hiện đại nhưng có đổi thay đến đâu thì vùng đất này vẫn là nơi thân thuộc hội tụ và di dưỡng những truyền thống tốt đẹp với hệ thống những di tích lịch sử văn hoá đậm đặc, cổ kính hàng trăm năm tuổi như sự tồn tại của một Thái miều, một nhà thờ dòng họ Nguyễn thế hôm nay. Nhà thờ sẽ là điểm dừng chân trong tuyến tham quan các di tích vùng ven sông Đáy.

Di tích đã và mãi trở thành nơi tôn vinh, nơi giáo dục, phát huy truyền thống của các thế hệ con cháu trong dòng họ nói riêng và quê hương Đinh Xuyên nói chung. Ngôi nhà chung này luôn có ý nghĩa thiêng liêng đối với dòng họ. Đây là nơi phụng thờ bậc tiên tổ, danh nhân, nơi thể hiện đạo lý tốt đẹp của dân tộc ta “uống nước nhớ nguồn”, truyền thống hiếu học trọng người có đức, có tài. Vào những ngày trọng đại của dòng họ, con cháu dù ở muôn phương đều tụ họp về nhà thờ để tỏ lòng thành kính với tổ tiên, gặp gỡ, trao truyền và tìm hiểu về cội rễ, nề nếp gia phong.
"Con người có tổ có tông
Như cây có cội như sông có nguồn".
Câu ca xưa nhấm ca tụng tiên tổ, dòng họ, nhắc nhớ con cháu luôn nhớ về nguồn cội. Tộc họ là hạt nhân cơ bản tạo nên làng xã, tôn vinh làng xã. Chính các dòng họ đã góp phần không nhỏ tạo nên bản sắc văn hoá làng xã Việt Nam.
Một họ xum vầy, nghìn thu hương lửa, cái ý của việc vun gốc nhớ nguồn cũng sâu xa lắm thay.






