CHÙA HẠ QUẤT (PHẢ CỐC TỰ), BIỂU TƯỢNG CỦA SỰ CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG TRONG TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN TẠI
Chùa Hạ Quất (Phả Cốc tự) là công trình kiến trúc tôn giáo thờ Phật theo hệ phái Đại thừa, tọa lạc ở trung tâm thôn Hạ Quất, nhìn theo hướng Đông Bắc, cách đình làng khoảng 500 m. Di tích gồm các hạng mục: cổng chùa, Tam bảo, nhà Mẫu, sân vườn và tháp mộ. Từ khi xây dựng đến nay, chùa luôn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa và tâm linh của nhân dân địa phương, góp phần giáo dục truyền thống hướng thiện, gìn giữ bản sắc văn hóa và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Ngoài thờ Phật, chùa còn thờ Mẫu, thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Không rõ thời điểm khởi dựng chùa, tuy nhiên căn cứ vào quả chuông đồng mang tên "Phả Cốc tự chung" được đúc vào năm Gia Long thứ 12 (1813), có thể xác định chùa đã tồn tại từ đầu thời Nguyễn. Trải qua chiến tranh và nhiều biến động lịch sử, di tích bị hư hại nặng, nhiều hạng mục phải xây dựng lại. Tam bảo hiện nay được phục dựng vào những năm 1990 bằng nguồn công đức của nhân dân; năm 2012 xây dựng nhà Mẫu và năm 2023 tu sửa giếng, tường bao bằng nguồn xã hội hóa. Di tích hiện còn lưu giữ hệ thống tượng Phật mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn cùng quả chuông đồng niên hiệu Gia Long thứ 12 (1813), là những hiện vật có giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, chùa Hạ Quất (Phả Cốc tự) đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố theo Quyết định số 4553/QĐ-UBND ngày 29/5/2025.
Ngôi Tam bảo nhìn từ bên ngoài
Cổng chùa được làm đơn giản về phía bên trái chùa. Hướng chính của chùa là ao rộng. Cổng được làm bằng hai cột trụ xây gạch tạo lối đi, không có các trang trí đắp vẽ gì khác.
Tam bảo chùa Phả Cốc có mặt bằng kết cấu chữ Đinh với Tiền đường và Thượng điện. Tiền đường gồm 3 gian, hai mái chảy lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp ngói bò, hai đầu bờ nóc đắp hai đấu đinh. Vào bên trong, tương ứng với 3 gian là 4 bộ vì gỗ trên 2 hàng chân cột trốn. Bộ vì được làm theo kiểu vì kèo quá gian trốn cột với các vì được làm bằng gỗ, các quá giang được làm bằng bê tông. Thượng lương nhà Tiền đường có dòng chữ Hán ghi năm trùng tu di tích: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tuế thứ Mậu Dần niên, hạ thiên tứ nguyệt nhị thập tam lương thời thụ trụ thượng lương đại cát (Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam dựng cột chồng nóc vào ngày 23 tháng 4 mùa Hạ năm Mậu Dần được đại tốt lành). Năm Mậu Dần ở đây đoán định là năm 1998.
Nền nhà lát gạch đá hoa là sản phẩm của lần trùng tu gần đây. Tại đây bài trí các tượng Đức Ông, Thánh Hiền, Địa tạng Bồ Tát.
Từ gian giữa Tiền đường nối lên là 3 gian dọc của Thượng điện, có nền cao hơn Tiền đường. Hệ mái với 2 tầng mái, bộ vì bên trong được làm bằng bê tông, dạng vì kèo quá giang trên 2 hàng chân cột bê tông. Thượng điện là nơi bài trí hệ thống tượng chính của chùa. Tại đây có bộ tượng Tam thế, bộ tượng Adida, Thích ca Niêm hoa, Quan âm Chuẩn đề, bộ tượng Ngọc Hoàng và Nam Tào Bắc Đẩu. Bệ tượng được lát gạch đá hoa.
Theo như nghiên cứu trên, hình ảnh các pho tượng Phật trải qua các thời đại đều mang hình ảnh con người. Các pho tượng Phật chùa Phả Cốc cũng không nằm ngoài quy tắc đó. Trên chính điện, ở vị trí cao và sâu nhất là ba pho Tam thế, tên đầy đủ là Tam thế thường trụ diệu pháp thân, tượng trưng cho "Tam thế tam thiên Phật", tức ba ngàn đức Phật trong 3 kiếp là: Quá khứ gắn với Trang nghiêm đại kiếp; Hiện tại gắn với Hiền kiếp và Vị lai gắn với Tinh Tú kiếp. Mỗi đại kiếp xấp xỉ 1.344.000.000 năm. Trong ba pho Tam thế tại đây, tượng Tam thế Hiền kiếp ở giữa có tạo hình khác hai tượng Tam thế Trang Nghiêm và Tam thế Tinh Tú.
Nhà Mẫu là công trình tích hợp, được làm phía sau Tam bảo, cách một khoảng sân rộng có nền cao hơn Tam bảo. Công trình này được làm 5 gian. Nhìn bên ngoài hệ mái gồm 2 mái chảy lợp ngói mũi hài, hai đầu bờ nóc đắp hai đấu đinh, chính giữa bờ nóc đắp nổi đại tự chữ Hán: Linh Đài điện. Từ sân, qua 5 bậc thềm là tới tòa nhà. Vào bên trong, tương ứng với 5 gian là 6 bộ vì bê tông trên 5 hàng chân cột bê tông, trong đó có 2 hàng cột trốn, 1 hàng gối tường. Các bộ vì làm theo kiểu thức: Thượng giá chiêng, chồng rường, hạ chồng rường, kẻ, bẩy hiên và thượng chồng rường hạ cốn chồng rường, kẻ, bẩy hiên.
Ban thờ gian giữa nhà Tổ - nhà Mẫu
Chính giữa tòa nhà bài trí ban thờ Tam tòa Thánh Mẫu, gian bên trái là ban thờ tổ Đạt Ma và 2 vị tổ chùa, gian bên phải là ban thờ Mẫu Thượng Ngàn.
* Sân vườn, giếng, tháp mộ
Xung quanh di tích là sân vườn. Sân trước và sau đổ bê tông, phía trước sân trước có một giếng to, hiện đã được xây kè xung quanh; từ sân sau có lối dẫn ra khu vườn bên trái chùa được lát gạch chỉ. Tại đây có hai tháp mộ sư là tháp của nhà sư Thích Đàm Ong và nhà sư Thích Đàm Thư – những vị từng trông nom và thực hành tu tập tại chùa. Trong vườn trồng các cây ăn quả, cây lưu niên tạo không gian xanh mát cho di tích. Đặc biệt, chùa còn có 2 cây thị cổ thụ đã có tuôi hàng trăm năm, như nhân chứng sống chứng kiến bao thăng trầm của quá trình tồn tại di tích.
Chùa Hạ Quất hiện còn lưu giữ được một số di vật, là những thông điệp của lịch sử, qua đó khẳng định giá trị của ngôi chùa đối với cộng đồng dân cư làng Hạ Quất nói riêng và huyện Mỹ Đức nói chung.
- 01 chuông đồng thời Nguyễn niên hiệu Gia Long 12 (1813)
- 01 bia đá thời Nguyễn đã mờ mòn
- Một số tượng phật thế kỷ XX mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.
Bên cạnh đó còn các đồ thờ tự như chân đèn, đài nước, mâm bồng… có niên đại TK XX, XXI. Ngoài chuông thời Gia Long với bia đá đã bị mài mòn do thời gian, thì còn rất nhiều các đá tảng khổ lớn làm chân cột chùa cũ còn lại với kích thước khoảng 50x50cm. Nhìn chung di vật tại chùa Hạ Quất có số lượng vừa phải, được bài trí tập trung và được bảo quản tốt. Đây là những di vật có giá trị, là minh chứng cho quá trình lịch sử tồn tại của ngôi chùa, tiêu biểu nhất là quả chuông đồng niên hiệu Gia Long 12 (1813).
4. Sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng
Hàng năm, lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày mùng 5-7 tháng Ba âm lịch (cứ ba năm tổ chức lớn một lần). Làng Hạ Quất xưa kết nghĩa với làng Cống Đặng (hội làng Cống Đặng vào ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch). Khi vào hội lễ, làng Hạ Quất xưa với làng Cống Đặng (xã Hồng Sơn) có lễ Hợp tế. Ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch đến Cống Đặng thì cũng tương tự - nhưng có điều đặc biệt là - hội làng này thì do chủ tế của làng kia làm chủ tế và ngược lại. Đây là điều khá đặc biệt so với nhiều làng khác. Đọc chúc văn do làng nào có hội thì làng đó chuẩn bị. Từ Hạ Quất sang Cống Đặng cách khoảng 5km, xưa kia các cụ đi đường bộ và đi bộ, ngày nay đi lễ hội đã có phương tiện ô tô, xe máy hỗ trợ nên việc đi lại dễ dàng hơn. Hai bên đều tôn trọng nhau nên đều gọi nhau là Anh – từ xưa có lệ trai gái hai làng không được lấy nhau vì coi nhau như anh em, đến nay vẫn duy trì như vậy. Lễ vật dâng cúng khi sang hội mỗi bên là lễ chay hương đăng oản quả.
Ngoài khu vực trung tâm của lễ hội là đình Hạ Quất, tại chùa Phả Cốc, người dân cũng thành kính dâng hương hoa oản quả, cầu mong đức Phật phù hộ độ trì cho cuộc sống ấm no, yên bình.
Các ngày lễ quan trọng ở chùa phải kể đến là dịp lễ Phật đản vào tháng Tư âm lịch hàng năm. Tại chùa Phả Cốc, tuy lễ Phật Đản không có rước xe hoa diễu hành song cũng được các phật tử và nhân dân chuẩn bị chu đáo, từ việc quét dọn sân vườn, chỉnh trang cây cối trong khu di tích, đến những bày biện trang nghiêm, đầy đủ lệ bộ trong khu thờ cúng đức Phật, có các ban ngành đoàn thể của xã, thôn và đông đảo nhân dân tham dự.
Vào các ngày tuần tiết trong năm, lễ vào hè, ra hè, tết nguyên đán, thượng nguyên, rằm tháng bảy, ngày mùng 3 tháng Ba (ngày kỵ thánh Mẫu Liễu Hạnh)... nhà chùa và nhân dân đều có lễ dâng cúng đức Phật, cầu mong những điều tốt lành.
Di tích hiện nay đã có nhà sư trụ trì là Đại đức Thích Đạo Cương nên các công việc lễ tiết tại chùa được duy trì nghiêm cẩn. Trước kia, chùa có nhiều giai đoạn có sư trụ trì, song có giai đoạn đứt quãng thì được người dân địa phương trong giới các cụ trông nom.
5. Về giá trị lịch sử, văn hoá, nghệ thuật
Trải qua thời gian tồn tại lâu dài, ngôi chùa Phả Cốc là chùa thờ Phật của nhân dân làng Hạ Quất xưa. Chùa Hạ Quất (Phả Cốc tự) là di tích có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của vùng đất Hạ Quất và đời sống tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Từ khi khởi dựng đến nay, chùa luôn là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, góp phần giáo dục con người hướng đến chân – thiện – mỹ, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống và đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng. Di tích hiện còn lưu giữ hệ thống tượng Phật tại Tam bảo mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn và chuông đồng niên hiệu Gia Long thứ 12 (1813), là những hiện vật có giá trị về lịch sử, nghệ thuật và là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu Phật giáo, tín ngưỡng địa phương. Với những giá trị tiêu biểu đó, chùa Hạ Quất cần được tiếp tục bảo tồn và phát huy nhằm gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ mai sau.
6. Tình trạng sử dụng, bảo quản
Do trải qua chiến tranh và nhiều thăng trầm của lịch sử nên di tích hiện nay đang bị xuống cấp. Hệ thống di vật được bao sái, bảo quản cơ bản nên vẫn đảm bảo yếu tố thờ tự trong di tích.
Hiện nay, trong di tích còn thiếu một số hạng mục phụ trợ phục vụ cho việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích, thiếu một số tượng thờ như tượng Hộ pháp… Trong thời gian tới, địa phương cần có kế hoạch xây dựng phương án tu bổ tổng thể, quy hoạch các hạng mục công trình phù hợp trong khuôn viên di tích để bảo vệ, phát huy giá trị di tích, phục vụ việc thờ tự thần được đảm bảo tố hảo.
7. Phương hướng bảo quản và phát huy giá trị di tích
- Tăng cường công tác quản lý, giữ gìn, bảo quản hiện vật đồ thờ của di tích. Tổ chức, cá nhân được giao quản lý di tích không tự ý di dời, tu sửa, làm thay đổi màu sắc, kiểu dáng hiện vật là yếu tố gốc cấu thành di tích hoặc tiếp nhận, đưa thêm hiện vật vào di tích và khuôn viên di tích khi chưa được sự đồng ý của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền. Không bài trí, sắp đặt, các biểu tượng, sản phẩm, linh vật và các vật phẩm lạ không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam.
- Chú trọng đến vấn đề bổ sung, trang hoàng hệ thống hiện vật, đồ thờ, nội thất của di tích phù hợp với tín ngưỡng của địa phương và cần xin ý kiến của cơ quan chuyên môn, cơ quan có thẩm quyền. Đối với di vật cổ, lưu ý việc bảo quản, tu bổ
- Quan tâm đến việc bao sái đồ thờ hiện vật cũng như thực hiện các biện pháp bảo quản, giữ gìn hiện vật theo quy định. Thường xuyên chăm nom di tích, làm công tác vệ sinh, đảm bảo cảnh quan di tích.
- Chú trọng công tác phòng chống cháy nổ tại di tích, tuyên truyền nhân dân khi thắp hương lễ thánh, hóa vàng mã cần đảm bảo an toàn.
- Khuyến khích mọi nguồn đóng góp tự nguyện (tiền, tài sản); tiếp nhận, quản lý, sử dụng theo nguyên tắc công khai, minh bạch, chi đúng mục đích và được sự giám sát, kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền theo phân cấp quản lý.
Chùa Hạ Quất (Phả Cốc tự) là một di tích tiêu biểu, mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tín ngưỡng. Sự tồn tại liên tục của chùa, đặc biệt qua các giai đoạn chiến tranh và tái thiết, phản ánh rõ vai trò chủ thể của cộng đồng làng xã trong việc gìn giữ di sản. Không chỉ là nơi thờ Phật, chùa còn là một thiết chế văn hóa tạo nên sự cố kết cộng đồng, thể hiện qua truyền thống lễ hội, quan hệ kết nghĩa làng, và việc duy trì các nghi lễ hướng thiện. Trong tương lai, cần có định hướng bảo tồn theo hướng tổng thể, gắn giữa việc tu bổ kiến trúc với việc duy trì không gian văn hóa sống, để chùa Hạ Quất tiếp tục là trung tâm tâm linh và biểu tượng đoàn kết cộng đồng trong đời sống đương đại.