Đình Đa Chất là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia (được xếp hạng từ năm 1995), tọa lạc tại thôn Đa Thái, xã Đại Xuyên, thành phố Hà Nội. Đình phụng thờ Trung Thành Đại Vương – vị tướng tài ba thời Hùng Vương thứ 18 có công đánh giặc giữ nước. Ngôi đình cổ kính là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh của ngôi làng cổ nổi tiếng với nghề làm cối xay tre và dòng 'mật ngữ' Tõi Xưỡn huyền bí.

Nằm bên dòng Châu Giang, giữa không gian làng quê giàu truyền thống của vùng phía Nam Thủ đô, Đình Đa Chất là một trong những công trình tín ngưỡng cộng đồng tiêu biểu của xã Đại Xuyên, thành phố Hà Nội. Không chỉ mang trong mình những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, ngôi đình còn là nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ. Dấu ấn của một ngôi làng cổ. Đa Chất là vùng đất có lịch sử lâu đời. Theo tư liệu được lưu giữ tại đình, trước đây làng có tên là Tông Chất; đến thời Hậu Lê được đổi tên thành Đa Chất và tên gọi này được duy trì cho đến ngày nay. Làng nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 40 km về phía Nam, bên sông Nhuệ và gần dòng Châu Giang. Đa Chất cũng nổi tiếng với nghề truyền thống làm cối xay tre, một nghề thủ công gắn bó lâu đời với đời sống của người dân địa phương. Chính không gian làng quê ấy đã tạo nên bối cảnh văn hóa đặc biệt cho sự tồn tại và phát triển của ngôi đình. Hiện nay, Đa Chất là một thôn thuộc xã Đại Xuyên, thành phố Hà Nội. Sau những thay đổi về địa giới hành chính, xã Đại Xuyên hiện được hình thành trên cơ sở sắp xếp nhiều đơn vị hành chính của khu vực phía Nam Hà Nội. Tuy diện mạo địa phương đang có nhiều đổi thay, những di sản như Đình Đa Chất vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc lưu giữ bản sắc của các làng quê truyền thống. Không gian kiến trúc đặc sắc. Đình Đa Chất được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVIII, thời Lê Trung Hưng. Công trình gồm các hạng mục chính như nghi môn, nhà tiền tế, nhà đại bái và hậu cung. Trải qua thời gian, đình đã được tu bổ nhưng vẫn bảo tồn được nhiều nét đặc trưng của một ngôi đình cổ. Điểm gây ấn tượng trước hết là vị trí của đình. Công trình tọa lạc trên một khu đất được người xưa ví như hình “kim quy” – rùa vàng, ở vị trí trung tâm làng. Xung quanh là sông, ao, ruộng đồng và khu dân cư, tạo nên một tổng thể cảnh quan hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên. Đình quay về hướng Đông Nam, phía trước là hồ bán nguyệt. Giữa hồ có một đảo nhỏ, trên đó còn lưu giữ đôi rồng đá được tạo tác vào thời Nguyễn, niên hiệu Thiệu Trị thứ 3, năm 1842. Hình ảnh mặt nước, đảo nhỏ, rồng đá cùng mái đình cổ tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa giàu chất thơ của làng quê Bắc Bộ.

Kiến trúc đình mang đậm phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Các bộ vì được làm với quy mô lớn, sử dụng những cột gỗ lim có kích thước đáng kể. Đặc biệt, phần mái tám mái cùng những đầu đao cong vút khiến công trình có vẻ bề thế nhưng vẫn giữ được sự mềm mại, thanh thoát đặc trưng của kiến trúc đình làng Việt Nam. Những giá trị nghệ thuật và di sản quý giá. Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Đình Đa Chất còn là nơi lưu giữ nhiều hiện vật và tư liệu quý. Trên các cấu kiện kiến trúc có sự hiện diện của những hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật truyền thống như rồng, nghê, kìm, được trang trí ở bờ nóc, bờ xô và đầu đao.

Trong đình còn lưu giữ nhiều đồ thờ tự có giá trị từ thời Nguyễn cùng 20 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến. Trong số đó có những đạo sắc từ thời Lê Hiển Tông và các đạo sắc thuộc những thời kỳ sau, cho thấy lịch sử lâu dài của di tích cũng như vị trí của ngôi đình trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Đặc biệt, đình còn bảo tồn thần phả bằng chữ Hán, được biên soạn bởi Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính vào năm Hồng Phúc nguyên niên, tức năm 1572. Đây là nguồn tư liệu có giá trị trong việc tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống của vùng đất Đa Chất. Đình làng – nơi kết nối cộng đồng. Đối với người Việt, đình làng không đơn thuần là một công trình kiến trúc. Đó còn là không gian sinh hoạt chung, nơi cộng đồng gặp gỡ, thực hành tín ngưỡng, tổ chức những nghi lễ truyền thống và tưởng nhớ các bậc tiền nhân. Với Đình Đa Chất, giá trị ấy càng trở nên rõ nét khi ngôi đình gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng. Qua nhiều thế hệ, mái đình đã chứng kiến những đổi thay của quê hương, từ cuộc sống nông nghiệp truyền thống đến quá trình phát triển và đô thị hóa ngày nay. Trong không gian đình, những giá trị vật thể như mái ngói, cột gỗ, chạm khắc, sắc phong và thần phả cùng những giá trị phi vật thể như phong tục, tín ngưỡng, ký ức cộng đồng tạo thành một chỉnh thể văn hóa thống nhất. Đó chính là điều làm cho đình làng có sức sống lâu bền trong đời sống người dân.

Năm 1995, Đình Đa Chất được công nhận là Di tích Quốc gia, ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc biệt của công trình. Ngày nay, xã Đại Xuyên đang có nhiều thay đổi về kinh tế, hạ tầng và diện mạo đô thị. Cùng với quá trình phát triển ấy, việc bảo tồn các di tích lịch sử – văn hóa trở thành một nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng. Trên địa bàn xã hiện có nhiều di tích được quan tâm bảo tồn, tu bổ; chính quyền địa phương cũng xác định việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống là một phần quan trọng trong đời sống cộng đồng. Đình Đa Chất vì thế không chỉ thuộc về quá khứ. Ngôi đình vẫn có thể trở thành điểm kết nối giữa truyền thống và hiện tại, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, về lịch sử quê hương và về những giá trị văn hóa được cha ông gìn giữ qua hàng trăm năm.

Đình Đa Chất là một dấu ấn đẹp của vùng đất phía Nam Hà Nội. Với lịch sử lâu đời, kiến trúc mang đậm phong cách đình làng thời Hậu Lê, cảnh quan đặc sắc bên dòng Châu Giang cùng hệ thống sắc phong, thần phả và đồ thờ tự quý giá, di tích là một minh chứng sinh động cho chiều sâu văn hóa của làng quê Việt Nam.

Giữa nhịp sống hiện đại, hình ảnh mái đình cổ kính vẫn gợi nhắc về một không gian làng quê nơi con người gắn bó với quê hương, với cộng đồng và với truyền thống. Bảo tồn Đình Đa Chất không chỉ là gìn giữ một công trình cổ, mà còn là gìn giữ một phần ký ức, bản sắc và câu chuyện của vùng đất Đa Chất qua nhiều thế hệ.