Thôn Đoàn Nữ, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội có một cụm di tích tín ngưỡng thờ vị thần Thành hoàng làng. Đó là ngôi đình và ngôi đền. Từ xưa đến nay các di tích vẫn được gọi theo lên làng : Đình Đoan Nữ, đến Đoan Nữ.
Căn cứ vào cuốn thần phả đình - đền Đoan Nữ được Viện Hán Nôm dịch thuật và các tư liệu Hán Nôm có trong di tích thì đình - đền thờ vị thành hoàng làng là Đương cảnh Thành hoàng, Thông Triết Năng thiện Thượng sĩ Đông Hải Hiển Ứng Đại Vương. Đình, Đền Đoan Nữ xây dựng từ xa xưa gồm các hạng mục chính Đại bái và hậu cung, đình được bố cục theo kiểu chữ Đinh, phía trước có giếng đình, bức bình phong, sân đình, hai bên có tả hữu mạc. Đình được xếp hạng di tích lịch sử cấp Thành phố theo Quyết định số 18/QĐ/UBND ngày 08/01/2002 của UBND thành phố Hà Nội.
Đình Đoan Nữ được xây dựng từ xa xưa vốn trước đây đình có sàn, sau bị giặc Pháp lấy đi làm bốt vào năm 1947 - 1948. Ngôi đình nằm ở trung tâm làng Đoan Nữ, trông theo hướng Tây Bắc. Hạng mục chính của ngôi đình gồm Đại bái và Hậu cung, đình được bố cục theo kiểu chữ Đình (J), phía trước có giếng đình, bức bình phong, sân đình Hai bên có tả hữu mạc, xây dựng 5 gian tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ri, phía trước có 4 cột được làm bằng đá xanh, vuông 21cm, có chân đế cũng bằng đá cao 38cm Kiến trúc vì kèo quá giang trốn cột thiên về bến chắc, bào trơn đóng bén.
Qua một khoảng sân rộng là vào tới tòa Đại bái. Đại bái đình Đoan Nữ gồm 5 gian nhà gỗ, 4 hàng chân cột, gian giữa rộng 3,50m, hai gian bên rộng 3,15m, hai gian hồi rộng 4,30m.
Các bộ vì đỡ mái Đại bái làm theo ba kiểu thức khác nhau trên mặt bằng 4 hàng chân cột gỗ. Cột cái có chu vi 1,57, cội quân có chu vi 1,14m, chân các cột đều được kê trên những chân tảng bằng đá xanh.
Hai bộ vì hồi nhà Đại bái kết cấu vì kèo kiểu kèo đơn giản, bào trơn đóng bén thiên về bền chắc.
Hai bộ vì gian giữa được làm theo kiểu thượng chống rường con nhị. Các con rường chống khít lên nhau, đầu đỡ các hoành mái thượng. Dưới bụng câu đầu là các đầu kìm chạm rồng ăn qua thân cột cái. Từ thân cột cái là xà nách ăn mộng vươn ra đầu cột quân. Trên thân xã nách là các rường nách đặt chống nhau qua đấu kẻ đỡ các hoành mái hạ. Từ cột quân là bẩy hiên vươn ra đỡ hoành hiên và tàu mái.
Hai bộ vì gian bên được làm đơn giản hơn theo kiểu thức" Thượng chống tường con nhị, hạ kẻ", trên 4 hàng chân cột. Phần kết cấu bộ vì nóc trên câu đầu giốn như hai vì giữa đình.
Hậu cung: là một nếp nhà ba gian được nối từ gian giữa đại bái kéo dài về phía sau Gian ngoài rộng 2,10m, gian giữa rộng 3m, gian trong cùng được làm sàn gỗ cao 1,33m làm nơi cung cấm thờ phụng thành hoàng làng. Các bộ vì trong Hậu cung được làm theo kiểu chồng rường bào trơn, thiên về bền chắc.
Nhìn chung các hạng mục kiến trúc đình Đoan Nữ được làm thiên về bến chắc, khoẻ, bền vững với hệ thống cột gỗ và cấu trúc vì kèo "chống tường con nhị". Do kháng chiến chống thực dân Pháp, sân đình không còn nhưng dấu tích việc lắp sân, dấu tích một số họa tiết hoa văn ở kẻ, bẩy... với hoa lá cách điệu còn rõ những hoa văn đao mác, tia lửa... cho thấy ngôi đình được tạo dựng từ lâu đời từ thời Lê (thế kỷ XVIII) và được tu bổ sửa chữa vào các thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Ngoài những yếu tố kiến trúc, điêu khắc mang phong cách cung đình, nghệ thuật điêu khắc dân gian còn in đậm nét ở ngôi đình này thể hiện ở các họa tiết hồ phù (trên xà thượng). con nghê (đầu con rường) và hoa lá cách điệu ở kẻ, bẩy hiên.
2. Đền:
Đền Đoan Nữ nằm trên một thửa đất thuộc khu vực cuối làng, trông theo hướng Tây Nam. Đền được xây dựng từ xa xưa và đã qua nhiều lần tu bổ và sửa chữa. Hiện tại đến Đoan Nữ quy mô gồm có Đại bái và Hậu cung trên mặt bằng nến hình chữ đỉnh (J).
Đại bái đền Đoan Nữ gồm 5 gian dài 5,20m, rộng 12m làm theo kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, gồm 2 mái chả. Để tránh ảnh hưởng mưa gió, phần hiên được xây dựng chủ yếu bằng bê tông với các cột trụ đỡ. Phía trên để thoáng trấn song con tiện tạo sự thoáng mát và lấy ánh sáng. Các bộ vì kèo đỡ mái được làm theo một kiểu thức như nhau : Kèo kẻ quá giang gối lên tường Tiền và Hậu. Phía trước Đại bái có hiên rộng 1,10m và hệ thống cửa ra vào.
Hậu cung đền Đoan Nữ được nối từ gian giữa Đại bái liên hoàn ra phía sau, tạo thành kiến trúc kiểu chữ đinh (J). Hậu cung đến gồm hai phá = Trung cung và Thượng cung. Về kiến trúc thiên về bền chắc, bào trơn đóng bén.
Nhìn tổng thể, đền Đoan Nữ tuy về sau có sự sửa chữa lớn ở mặt tiền nhưng vẫn giữ được những nét kiến trúc cổ và sự thâm nghiêm. Đó là ện diện của hai cột đồng trụ được xây đắp vuông vức, chân cột thắt cổ bồng, thân cột có những đôi câu đối ca ngợi công lao giúp nước, giúp dân của Thành hoàng làng và phía trên đắp nổi đèn lồng, đỉnh trụ kết hoa giành. Cảnh quan xung quanh rộng rãi và trang nghiêm với những tường bao, sân và cây lưu niên quanh năm xanh tốt. Trong Hậu cung đền Đoan Nữ đặc biệt còn lưu giữ pho tượng chân dang Đức Thánh Thành Hoàng làng. Tượng được đặt ngồi trên long ngai, pho tượng đặc tả một vị quan đấu đội mũ cánh chuồn, nét mặt trang nghiêm, đôn hậu. Hai tay tượng đặt trên đầu gối, tay phải cầm hốt. Chân đi hia, mình mặc áo triều phục sơn son thếp vàng lộng lẫy. Đây là một di vật quý nói lên sự thành kính của nhân dân làng Đoan Nữ đối với người có công với dân với nước.
Đình đền Đoan Nữ hiện còn lưu giữ 09 đạo sắc phong các triều đại phong kiến trước đây và nhiều hiện vật có giá trị.
Lễ hội được tổ chức vào năm 1258 từ khi vua Trần Thái Tông phong sắc được thờ Thần Hoàng. Lễ hội hiện nay 3 năm tổ chức 1 lần và diễn ra trong 3 ngày: Hội chính từ ngày 9,10,11/1 âm lịch hàng năm, có tế lễ và rước kiệu.
Đình và đến Đoan Nữ là những công trình kiến trúc tín ngưỡng thờ vị Thần là một vị tướng có công trong đời vua Hùng Vương thứ XVIII (Hùng Duệ Vương) đã góp phần thêm tư liệu chứng minh thời đại Hùng Vương là có thực trong lịch sử dân tộc. Các di tích vật thể trên mặt đất trong đó có đình Đền Đoan Nữ là niềm tự hào về lịch sử lâu đời của dân tộc Việt Nam.
Về kiến trúc đình - đến Đoan Nữ có quy hoạc kết cấu của những di tích cổ, tọa lạc trên thế đất đẹp của làng Đoan Nữ. Nghệ thuật trang trí điêu khắc trên kiến trúc gỗ ở đình đền Đoan Nữ thể hiện rõ nét qua các họa tiết chạm khắc trên các con rường, kẻ, bẩy, xà toàn bộ khung nhà. Đề tài trang trí phong phú như rồng, nghê... các hoa văn mây, hoa lá cách điệu... và các họa tiết dân gian khác.