Chùa Cống Sở , thôn Đặng, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội
Chùa Cống Sở được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố, theo Quyết định số 1168/QĐ-UBND ngày 28/02/2025 của UBND thành phố Hà Nội.
Cũng như nhiều ngôi chùa khác, chùa Cống Sở dựng lên để tôn thờ đạo Phật là sản phẩm văn hóa của Phật giáo.
Chùa Cống Sở được ra đời do sự hằng sản, hằng tâm, lòng mộ đạo của những người dân quanh vùng. Bằng sự giáo lý, tư tưởng về sự luân hồi, giác ngộ khuyến thiện của đạo Phật, chùa Cống Sở đã tạo nên những truyền thống tốt đẹp cho cộng đồng cư dân Cống Sở nói riêng và nhân dân quanh vùng nói chung. Giáo lý đạo Phật góp phần điều chỉnh hành vi đạo đức cho mỗi con người và là nơi lưu giữ những tập tục truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc. Phật từ bi ân đức, ngoài việc tô tượng, đúc chuông, xây cất chùa còn phải gia công học theo lời dạy, sống theo những đức hạnh mà đức Phật khuyên răn để phát triển năng lực tinh thần.
Qua khảo sát hệ thống tượng thờ tại chùa Cống Sở, có sự hiện diện của hệ thống tượng như: Lớp trên cao nhất là bộ tượng Tam Thế; lớp thứ hai tượng ADiDA; lớp thứ 3 là tượng Quan âm Thiên thủ thiên nhãn; lớp thứ tư là bộ tượng Ngọc Hoàng - Nam Tào - Bắc Đẩu; lớp thứ 5 là tòa cửu long. Áp hồi hai bên gian thượng điện là ban tượng Quan âm Tống tử và ban tượng Trường Thọ. Phía ngoài tiền đường được bài trí Ban Thánh tăng, ban Đức Ông, ban Địa tạng cùng tượng Khuyến Thiện - Trừng Ác.
Chùa Cống Sở từ ngày khởi dựng đến nay đã thực sự trở thành trung tâm văn hoá, sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của nhân dân nơi đây. Đặc biệt trong những ngày lễ, ngày hội của làng nói chung và những ngày lễ của chùa gắn với những ngày lễ của Phật giáo, thu hút đông đảo nhân dân. Bởi đây là dịp để người dân bày tỏ sự tri ân đối với những người mà họ tôn thờ, cho là đấng tối cao có thể nghe thấu lời kêu của chúng sinh mà dang tay cứu độ, đồng thời qua đó sự đoàn kết và gắn bó cộng đồng dân cư thêm bền chặt, keo sơn.
Là ngôi chùa thờ Phật theo phái Đại thừa thuần túy, vào những ngày tuần tiết, những khóa lễ theo quy định của nhà Phật như lễ Thượng Nguyên, lễ vào hè, lễ Vu Lan, lễ Phật Đản… tại chùa Cống Sở đều diễn ra những hoạt động văn hóa và những nghi lễ thờ cúng rất trang nghiêm, thành kính. Vật phẩm dâng lên cúng Phật bao gồm xôi oản, bánh kẹo, chuối, hoa quả, trầu cau, nước tinh khiết.
Qua cổng và một khoảng sân rộng của ngôi đình Cống Sở là đến chùa. Chùa Cống Sở liên kết trên mặt bằng chữ Đinh. Tiền đường gồm 3 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, 2 mái chảy lợp ngói ri, bờ nóc để trơn không trang trí, 2 đầu bờ nóc là đấu nắm, cuối bờ dải xây giật nhị cấp. Tương ứng với các gian là bộ khung và các bộ vì liên kết theo cách thức “vì kèo giá chiêng quá giang gối tường” nền lát gạch men hoa. Tại hạng Tiền đường bài trí ba ban thờ: gồm ban Đức Ông, ban Thánh hiền, ban Địa tạng và 2 pho tượng hộ pháp là Khuyến Thiện và Trừng Ác...
Nối tiếp với gian giữa tiền đường là thượng điện, với nếp nhà dọc gồm 3 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, 2 mái chảy lợp ngói ri, bờ nóc để trơn không trang trí, đầu bờ nóc là đấu nắm, cuối bờ dải xây giật nhị cấp. Tương ứng với các gian là bộ vì kèo không cột. Nội thất hạng mục Thượng điện là nơi tập trung nhiều hiện vật của ngôi chùa, nơi đây có Phật điện để bài trí hệ thống tượng Phật.
- Tại hạng mục tiền đường: Bài trí 3 ban thờ: Ban bên phải là ban Đức Ông, tượng tạc trong tư thế ngồi trên ngai được thể hiện như một quan văn đội mũ cánh chuồn, mặt đỏ, vẻ mặt nghiêm nghị. Tượng Đức ông vốn là ngài Cấp Cô Độc (hay gọi là Tu Đạt) người có công mua vườn của Thái Tử Kỳ Đà và xây dựng tịnh xá nước Xá Vệ rồi thỉnh mời Phật Thích Ca và Chư tăng đến đây thuyết pháp giáo hóa cho chúng sinh. Ông đã phát nguyện ủng hộ Phật pháp, coi giữ các chùa chiền nên khi xây dựng chùa ở bất cứ nơi đâu cũng thường tạc thờ ông với tư cách là vị thần bảo vệ chùa chiền. Ban bên trái là tượng Thánh Tăng, tượng tạc ngồi trên bệ là một vị tăng đầu đội mũ hoa sen, tay phải bắt ấn cát tường hoặc ấn vô úy, tay trái để trước ngực, ngồi thả chân. Tượng thánh Hiền đại diện cho tất cả các vị Thánh trong Phật giáo đã có công lưu truyền, hoằng bá Phật pháp nói chung. Ban áp hồi bên trái là ban Địa tạng đứng trên bệ sen, đầu đội mũ tỳ lư, tay cầm tích trượng, tượng trưng cho lục đạo luân hồi muốn cứu độ hết mọi chúng sinh trên thế gian. Ngoài ra hai bên là hai tượng hộ pháp, hai pho tượng này được tạc với hình dáng các võ sĩ, trông rất oai nghiêm, đầu đội mũ trụ, mặc áo giáp và có dây thần thông. Vị đứng bên trái là Ác Hữu Thái Tử hay gọi là ông Ác - Trừng Ác, thực ra là ông trừng trị điều ác, tượng được tạc trong tư thế ngồi với khuôn mặt dữ tợn, tay cầm thanh gươm. Vị bên phải là Thiên Hữu Thái Tử hay gọi là ông Thiện - Khuyến Thiện tượng tạc trong tư thế ngồi với khuôn mặt hiền từ, trắng trẻo, hai vị này đều là các vị thần bảo hộ cho Phật pháp.
- Tại tòa thượng điện:Hạng mục thượng điện được bài trí ban thờ dật cấp từ dưới lên trên. Lớp thứ nhất là tòa Cửu Long - Thích Ca sơ sinh, thể hiện khung cảnh ra đời của đức Phật Thích Ca. Ngài xuất hiện nơi trần thế với hình thức một trẻ nhỏ, hình tượng chú bé tay trái chỉ trời, tay phải chỉ đất. Lớp thứ 2 là bộ tượng Ngọc Hoàng - Nam Tào - Bắc Đẩu, tượng Ngọc Hoàng tạc trong tư thế ngồi ở giữa, trong quan niệm của người dân Việt Nam thì Ngọc Hoàng thượng đế hay còn được gọi là Ngọc Hoàng đại đế là vị vua tối cao của bầu trời và là chủ của thiên đình. Ngài chính là vị vua của thiên đình cai quản toàn bộ bầu trời, mặt đất, biển cả và cõi âm phủ...Hai bên là tượng Nam Tào - Bắc Đẩu, tượng tạc trong tư thế ngồi, đầu đội mũ, một vị tay cầm bút và một vị tay cầm sổ. Tượng Bắc Đẩu coi việc tử ở thế gian với dung mạo nghiêm khắc và ngồi quay mặt về hướng Nam. Còn Nam Tào coi việc sinh ở thế gian có dung mạo hiền hòa ngồi quay mặt hướng bắc. Lớp thứ ba là bộ tượng Quan âm thiên thủ thiên nhãn (nghìn mắt nghìn tay với ý nghĩa thấu tỏ mọi khổ nạn của chúng sinh và cứu độ chúng sinh). Lớp thứ tư là tượng Adida tạc trong tư thế ngồi trên bệ sen, tóc kết bụt ốc, sống mũi cao, dái tai chảy dài, hai tay đặt ngửa trên lòng đùi, áo hai lớp. Tượng Adiđà giúp cho con người thoát khỏi bể khổ trong cuộc sống, thành tâm hướng đến ánh sáng từ bi của đức Phật. lớp thứ năm là bộ tượng Tam thế, tên đầy đủ là Tam thế thường trụ diệu pháp thân, tượng trưng cho “Tam thế tam thiên Phật”, tức ba ngàn đức Phật trong 3 kiếp là: Quá khứ gắn với Trang nghiêm đại kiếp; Hiện tại gắn với Hiền kiếp và Vị lai gắn với tinh tú kiếp. Trong ba pho Tam thế tại đây, tượng Tam thế Hiền kiếp ở giữa có tạo hình khác hai tượng Tam thế bên cạnh. Tam thế hiền kiếp được tạc trong thế ngồi trên tòa sen 2 lớp cánh ngửa mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX, Tượng Phật trong tư thế thuyết pháp, hai tay đan vào nhau. Áo tượng gồm 2 lớp, lớp trong thắt múi trước bụng, lớp ngoài áo choàng được tạc có đường gờ góc cạnh. Tóc bụt ốc nối khối cao, khuôn mặt tròn đầy, mắt khép hờ, tai lớn. Hai tượng tam thế hai bên được làm cùng thời, cùng ngồi trên đài sen 2 lớp cánh mở và 1 lớp cánh úp, các cánh sen để trơn, chạm bẹt.
Hai gian áp hồi tòa thượng điện trái được bài trí tượng Quan âm tống tử, tượng tạc trong tư thế ngồi trên bệ, đầu đội mũ, tay bế đứa trẻ trên lòng đùi. Áp hồi tòa thượng điện bên phải là tượng Trường Thọ Vương sơn son thếp vàng, đầu đội mũ, tai chảy dài, hai tay đặt ngửa trên lòng đùi, đầu đội mũ.
Tại hạng mục tiền đường và Thượng điện còn bài trí các đồ thờ tự như bát hương, chân đèn, mâm bồng và một số đồ thờ tự khác có giá trị.
Chùa Cống Sở “ Linh Tâm tự” thờ Phật theo phái Đại thừa và là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng cư dân, nơi bảo lưu, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương và cũng là nơi giáo dục hướng con người tới những điều tốt lành trong cuộc sống. Sự hiện diện của ngôi chùa chính là biểu tượng không thể thiếu của mỗi làng quê, thể hiện sự khát vọng về một cuộc sống an lạc, bình yên của mỗi người dân lao động nơi thôn giã.