Chùa Đa Chất có tên chữ là Vĩnh Phúc Tự, thuộc thôn Đa Thái, xã Đại Xuyên, thành phố Hà Nội. Chùa có lịch sử hình thành từ lâu đời, được cho là có từ thời Lê, ban đầu tọa lạc tại khu đất gần đình làng. Đến đời vua Thiệu Trị (1841), nhân dân địa phương chuyển chùa về vị trí hiện nay. Chùa mang giá trị về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, với các hạng mục chính gồm Tiền đường, Thượng điện/Tam Bảo, nhà Tổ kiêm điện Mẫu và nhà khách. Di tích được xếp hạng cấp Quốc gia theo Quyết định số 2861-VH/QĐ ngày 04/9/1995.

Giữa không gian làng quê giàu truyền thống văn hóa của vùng Phú Xuyên, Hà Nội, chùa Đa Chất, còn có tên chữ là Vĩnh Phúc Tự, là một địa chỉ tâm linh và di tích kiến trúc nghệ thuật có giá trị. Ngôi chùa tọa lạc tại thôn Đa Chất, xã Đại Xuyên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Theo các tư liệu về di tích, chùa Đa Chất có lịch sử hình thành từ thời Lê và ban đầu nằm ở khu đất gần đình làng. Đến thời Nguyễn, dưới triều vua Thiệu Trị, khoảng năm 1841, nhân dân địa phương đã chuyển ngôi chùa về vị trí hiện nay. Sự thay đổi về địa điểm không làm mất đi vai trò của chùa mà trái lại, nơi đây tiếp tục trở thành một không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng làng Đa Chất. Năm 1995, chùa Đa Chất được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, ghi nhận những giá trị về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật mà ngôi chùa đã lưu giữ.

Chùa Đa Chất có tổng thể kiến trúc gồm nhiều hạng mục như Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ kiêm điện Mẫu và nhà khách. Ngôi chùa chính được bố cục theo kiểu chữ “Đinh”, trong đó Tiền đường ở phía trước và Thượng điện ở phía sau. Cách tổ chức không gian này là một đặc trưng quen thuộc của kiến trúc chùa truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ. Tòa Tiền đường gồm 5 gian 2 chái, mái lợp ngói ri. Các bộ vì được liên kết theo lối kiến trúc truyền thống như “thượng giá chiêng, hạ cốn chồng rường, tiền kẻ hậu bẩy”. Trên các cấu kiện gỗ còn có những mảng chạm khắc mang hình lá lật, vân xoắn, thể hiện sự tinh tế của nghệ thuật kiến trúc cổ. Không gian Thượng điện là nơi tập trung hệ thống tượng Phật phong phú. Đáng chú ý là hệ thống tượng Tam thế, tượng A Di Đà và hai vị Bồ Tát mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Đặc biệt, pho tượng Thích Ca Cửu Long bằng đồng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn là một trong những hiện vật có giá trị về mỹ thuật của chùa. Bên cạnh hệ thống tượng thờ, chùa còn lưu giữ chuông, hoành phi, câu đối, bia đá ghi sự tích Hậu Phật cùng nhiều đồ tế khí. Những di vật này góp phần tạo nên giá trị lịch sử và văn hóa cho di tích.

Chùa Đa Chất không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của nhân dân địa phương. Vào các ngày mùng Một, ngày Rằm và những dịp lễ Phật giáo, người dân trong làng cùng du khách thập phương đến lễ Phật, cầu bình an và tìm về một không gian thanh tịnh. Hằng năm, chùa tổ chức các hoạt động như lễ Phật đản, lễ Vu Lan và những nghi lễ truyền thống khác. Trong đời sống của người dân Đa Chất, ngôi chùa vì thế không đơn thuần là một công trình tôn giáo. Chùa là nơi kết nối cộng đồng, là không gian lưu giữ ký ức làng quê và những giá trị văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đa Chất là một làng quê có nhiều nét văn hóa đặc sắc. Theo tư liệu của Hà Nội, làng có lịch sử lâu đời, từng có tên là Tông Chất và nằm bên sông Nhuệ. Làng cũng nổi tiếng với nghề truyền thống làm cối xay tre và một hình thức ngôn ngữ dân gian đặc biệt được gọi là “Tõi Xưỡn”. Đặc biệt, chùa Đa Chất nằm trong một không gian văn hóa có sự hiện diện của nhiều công trình tín ngưỡng, trong đó có đình Đa Chất – một di tích quốc gia mang đậm phong cách kiến trúc thời Hậu Lê. Đình được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVIII và vẫn lưu giữ nhiều hiện vật, sắc phong cùng thần phả có giá trị. Sự hiện diện của đình, chùa cùng những phong tục, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng đã tạo nên một diện mạo văn hóa riêng cho làng Đa Chất. Trong tổng thể ấy, chùa là một điểm nhấn quan trọng, góp phần phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Trải qua nhiều thế hệ, chùa Đa Chất đã trở thành một phần ký ức của người dân địa phương. Những mái ngói, hàng cột gỗ, pho tượng cổ, bia đá, chuông chùa và các nghi lễ truyền thống không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng câu chuyện về lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng. Việc bảo tồn chùa Đa Chất vì vậy không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc cổ. Đó còn là gìn giữ một phần bản sắc văn hóa của làng Đa Chất, của xã Đại Xuyên và của vùng đất Phú Xuyên nói riêng, Hà Nội nói chung.

Trong nhịp sống hiện đại, chùa Đa Chất vẫn giữ vai trò như một nơi để con người tìm về sự bình yên, đồng thời là điểm lưu giữ những giá trị truyền thống của quê hương. Với những giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa cộng đồng đã được ghi nhận, Vĩnh Phúc Tự – chùa Đa Chất xứng đáng được quan tâm, gìn giữ và phát huy như một di sản quý của vùng đất phía Nam Thủ đô.