Chùa Đại Bi, còn được người dân gọi là chùa xóm Dưới, nằm tại làng Miêu Nha, nay thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội. Trước đây, di tích thuộc xã Tây Mỗ, huyện Từ Liêm. Chùa nằm ở khu vực phía tây nam Hà Nội, gắn bó lâu đời với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng làng Miêu Nha – Kẻ Ngà.
Chùa có tên chữ là Đại Bi tự. Trong Phật giáo, “Đại Bi” gợi tới lòng từ bi rộng lớn, tinh thần cứu khổ và hướng con người tới điều thiện.
Niên đại khởi dựng chính xác của chùa hiện chưa được xác định bằng tư liệu thành văn trực tiếp. Tuy nhiên, căn cứ vào hệ thống bia đá, chuông đồng thời Nguyễn và đặc biệt là những pho tượng gỗ mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII, có thể xác định chùa đã tồn tại ít nhất từ thời Lê và sau đó trải qua nhiều lần trùng tu dưới thời Nguyễn.
Chùa được dựng trên một khu đất cao, rộng, nằm liền kề khu cư trú của dân làng. Bao quanh các công trình là vườn cây xanh, tạo nên không gian thanh tĩnh, tách biệt tương đối với khu dân cư. Qua nhiều lần sửa chữa, tổng thể chùa hiện gồm khu Tam bảo, nhà Tổ, nhà khách và nhà Mẫu.
Bên cạnh chức năng thờ Phật, Đại Bi tự còn là một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của người dân Miêu Nha. Hằng năm, chùa tổ chức nhiều nghi lễ như cầu an, lễ Thượng nguyên, lễ Phật Đản vào rằm tháng Tư, các khóa lễ đầu năm, cuối năm và những sinh hoạt Phật giáo gắn với lễ hội truyền thống của làng.
Trải qua những biến động của lịch sử, chùa vẫn lưu giữ được nhiều hiện vật quý bằng gỗ, đá, đồng và gốm sứ, trong đó nổi bật là hệ thống tượng Phật và tượng thờ mang phong cách nghệ thuật từ thế kỷ XVIII đến XIX.
Ngày 27 tháng 8 năm 2007, Chùa Đại Bi được UBND thành phố Hà Nội công nhận là Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật.
Chùa Đại Bi được xây dựng trong một khuôn viên rộng, nhiều cây xanh, tạo nên không gian thanh u đặc trưng của một ngôi chùa làng Bắc Bộ. Khu kiến trúc chính gồm Tam bảo, nhà Tổ – nhà khách và nhà Mẫu.
Tam bảo có quy mô khá lớn, được xây theo mặt bằng chữ Đinh, gồm Tiền đường và Thượng điện.
Tiền đường gồm năm gian, kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Phía trước hai đầu hồi có trụ biểu cao, trên đỉnh đắp tượng nghê quay vào nhau, thân trụ trang trí câu đối chữ Hán. Bộ khung gỗ được liên kết bằng những bộ vì lớn theo kiểu thượng rường – giá chiêng, hạ kẻ, tạo kết cấu chắc chắn cho toàn bộ công trình.
Nối phía sau Tiền đường là Thượng điện bốn gian, chạy dọc vào trong, tạo thành phần dọc của chữ Đinh. Bên trong bố trí những bệ thờ cao dần từ ngoài vào trong để đặt hệ thống tượng Phật.
Dọc bên phải Tam bảo là khu nhà Tổ và nhà khách. Nhà Tổ gồm năm gian, gian giữa đặt tượng Bồ Đề Đạt Ma, vị tổ được tôn kính trong truyền thống Thiền tông.
Phía bên trái là nhà Mẫu năm gian, nơi thờ Tam Tòa Thánh Mẫu gồm Mẫu Thiên, Mẫu Thoải và Mẫu Địa, cùng tượng các Cô, Cậu và Ông Hoàng. Cách bố trí này phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống dân gian.
Giá trị nổi bật của Chùa Đại Bi nằm ở hệ thống hiện vật. Tư liệu tại di tích ghi nhận khoảng 42 pho tượng tròn, trong đó có khoảng 30 pho tượng Phật, ba pho tượng Mẫu, ba pho tượng Tổ cùng một số tượng thờ khác.
Nhiều pho tượng gỗ mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII–XIX, là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu nghệ thuật tạo tượng Phật giáo ở vùng Từ Liêm.
Bên cạnh tượng thờ, chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật bằng gỗ, đá, đồng và gốm sứ. Dù đã trải qua nhiều lần tu sửa, những di vật này cùng kiến trúc Tam bảo chữ Đinh và cảnh quan cây xanh vẫn tạo nên giá trị đặc trưng của Đại Bi tự – một không gian tín ngưỡng lâu đời của làng Miêu Nha.