Loại hình di tích: Di tích Kiến trúc - Nghệ thuật Tôn giáo dạng chùa.
Cấp xếp hạng: Được Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin Lưu Trần Tiêu ký Quyết định số 1811/1998-QĐ-BVHTT ngày 31/08/1998 chính thức công nhận và sếp hạng là Di tích Kiến trúc - Nghệ thuật cấp Quốc gia.
2. Lịch sử hình thành và Giá trị văn hóa
Niên đại khởi dựng: Ngôi chùa được khởi dựng từ xa xưa vào thời Lê - Mạc (thế kỷ XVI). Đến giai đoạn thời Nguyễn sớm, quần thể chùa được đại tu, tôn tạo lại với quy mô lớn, khang trang và vững chắc như diện mạo ngày nay.
Chức năng tín ngưỡng: Chùa là nơi phụng thờ Phật và chư vị Bồ tát theo phái Đại Thừa nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh, di dưỡng tình yêu đồng loại và tính khuyến thiện, trừ ác cho cư dân làng xã qua nhiều thế kỷ. Do có sự hưng công gom dồn từ hai ngôi chùa cổ xưa trong vùng lại, hệ thống tượng tròn và đồ thờ tự tại đây vô cùng phong phú, quý hiếm.
3. Quy mô bố cục và Khảo tả Kiến trúc
Chùa tọa lạc biệt lập trên gò đất cao mang hình dáng con rùa nằm ngoài cánh đồng phía sau làng, tạo cảnh không gian thanh tịnh, thâm nghiêm. Mặt bằng các hạng mục phân bố tuần tự gồm:
Cổng chùa (Tam quan): Kiến trúc đồ sộ xây theo lối mai cua vòm cuốn rộng 3m, cao 4m. Tầng trên xây bức cuốn thư vôi vữa ghi bài văn chữ Hán ca ngợi Phật pháp. Hai bên là cổng phụ làm kiểu mái đao cong ngói ống kết nối dãy cột đồng trụ uy nghi.
Gác chuông: Công trình liên sau cổng, mặt bằng hình chữ nhật gồm 3 gian. Gian giữa xây 2 tầng mái đao cong uốn lượn có đắp nổi Lưỡng long chầu nguyệt tôn nghiêm, bên trong treo quả chuông đồng cổ đại tự. Hai gian bên có một tầng và hàng lan can con tiện bao quanh bảo vệ.
Tòa Bái đường (Tiền đường): Ngôi nhà ngang gồm 5 gian xây bít đốc hồi, mái dốc lợp ngói ri. Hệ khung gỗ lim chắc chắn liên kết mông mác bén khít chịu lực trên bốn hàng chân cột, chân cột kê tảng đá tròn. Gian đầu hồi bên tả đặt khám thờ gỗ chạm đầu rồng và tượng Đức Ông.
Tòa Thượng điện (Hậu điện): Nằm song song với tòa Bái đường phía sau qua khoảng sân hẹp chưa đầy 1m (mặt bằng kiến trúc tổng thể tạo thành hình chữ Nhị ($\mathbf{=}$)). Thượng điện gồm 3 gian rộng rãi, vách ngăn tường hậu chia thành các ban thờ dật cấp thoải dần để bài trí phật điện khang trang.
Hạng mục phụ trợ: Phía sau và bên cạnh được quy hoạch đồng bộ dãy nhà Mẫu, nhà Tổ và khu bảo tháp mộ sư lưu giữ xá lị các vị trụ trì qua các đời.
4. Hệ thống di vật, cổ vật quý hiếm
Chùa Dương Khê lưu giữ một bộ sưu tập di vật phong phú có niên đại trải dài trải dài từ thời Lê - Mạc đến thời Nguyễn:
Hiện vật đá và đất nung cổ: 01 tấm bia đá cổ niên hiệu Vĩnh Tộ thứ V (1623) đặt tại sân chùa, trán bia chạm nổi hình rồng và sóng nước hình sin tinh xảo ghi danh các vị có công cúng ruộng đất xây chùa; và đôi chân đèn gốm cổ men rạn thời Lê - Mạc là cổ vật mỹ thuật cực kỳ quý hiếm.
Hệ thống tượng tròn (45 pho tượng gỗ sơn son thếp vàng):
Tầng 1 (Trên cùng): 3 pho Tam Thế Phật tạc thời Lê, ngồi kết định ấn trên tòa sen 3 lớp cánh đơn chạm khắc chìm nét móc xoáy cổ kính.
Tầng 2: Bộ tượng Di đà Tam tôn to lớn nhất phật điện (tượng A Di Đà giữa ngực nổi chữ Vạn, hai bên là pho tượng đứng của đức A Nan và Ca Diếp).
Tầng 3: Tượng Thích Ca Niệm Hoa thời Lê Trung Hưng tay hữu cầm bông hoa sen giơ cao ngang mặt, nếp áo dải mắc mây tinh tế.
Tầng 4: Tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn (6 đôi tay cầm pháp bảo kết ấn) ngự trên bệ sen do khối tượng đầu quỷ Dạ xoa Ma xoa dùng hai tay nâng đội.
Tầng 5: Tượng Ngọc Hoàng ngồi ngai chạm rồng cầm hốt chắp trước ngực, hai bên có tượng quan văn Thổ địa chân chống và ban thờ Thánh Tăng mặc áo thắt dải phướn, ban Quan Âm tọa sơn ngự trên hòn giả sơn gỗ thế kỷ XVIII.
Phía ngoài: Cặp tượng võ tướng Hộ Pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác lớn ngồi trên lưng mãnh sư giữ cửa. Đặc biệt tại gian bên còn bảo lưu Khám thờ và Long ngai bài vị Thành hoàng làng (Thiên Cương đại vương) thế kỷ XIX chạm khắc long mã, hổ phù tinh xảo.
Hiện vật kim loại quý: 01 quả chuông đồng lớn đúc niên hiệu Tự Đức thứ 4 (1851) gác tại lầu chuông, quai chuông hình rồng gồng mình gánh sức nặng, thân chia 8 khoang nổi núm đánh hình bông cúc.
Đồ gỗ đồ sứ khác: 04 bức cửa võng sơn son chạm thủng, 03 đôi câu đối chữ Hán khảm trai, hệ thống bát hương sành sứ vẽ lam cổ.
5. Công tác khoanh vùng và Chỉ giới bảo vệ nghiêm ngặt
Căn cứ theo bản đồ giải thửa vẽ năm 1985 (Tờ số 02, tỷ lệ 1/1000) và biên bản khoanh vùng địa chính lập ngày 17/03/1998, khu vực bảo vệ di tích được xác lập hành lang pháp lý nghiêm cấm xâm hại:
Khu vực bảo vệ I (Vùng lõi gốc - Màu đỏ): Bao gồm toàn bộ kiến trúc cổng, gác chuông, Tam bảo, bệ thờ, nhà Tổ, nhà Mẫu, tháp mộ sư và toàn bộ khu vườn nội tự. Chỉ giới khoanh vùng đất được xác định khép kín bám sát chân tường bao bảo vệ di tích hiện trạng.
Mọi hoạt động tháo dỡ cấu kiện kiến trúc gỗ cổ, lấn chiếm bồi lấp gò đất hình rùa, hoán đổi hoặc di dời 45 pho tượng pháp và các cổ vật đá, gốm thời Lê ra khỏi chỉ giới khoanh vùng đỏ của di tích đều bị pháp luật nghiêm cấm xử lý hình sự theo Luật Di sản văn hóa.