Chùa Lưu Bái, còn gọi là Chùa Kiều Mai, có tên chữ Lưu Bái tự, là ngôi chùa cổ gắn với làng Kiều Mai, nay thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội. Trước đây, di tích thuộc khu vực Phú Diễn – Từ Liêm. Sau nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, chùa hiện nằm trong không gian đô thị phía tây Hà Nội nhưng vẫn giữ được vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Kiều Mai.
Tên gọi Lưu Bái tự được thể hiện trực tiếp trên kiến trúc chùa, với ba chữ Hán đắp nổi ở bờ nóc Tiền đường. Trong khi đó, tên gọi Chùa Kiều Mai xuất phát từ chính địa danh của làng nơi ngôi chùa tọa lạc.
Chùa được xây dựng trên một khu đất cao, rộng, liền kề khu dân cư. Xung quanh có nhiều cây xanh, phía trước là khoảng sân và vườn, tạo nên không gian tương đối thanh tĩnh, tách biệt với khu dân cư đông đúc bên ngoài.
Niên đại khởi dựng chính xác của chùa hiện chưa được xác định. Tuy nhiên, căn cứ vào các pho tượng tròn mang phong cách nghệ thuật thời Lê, cùng bia đá, chuông đồng và nhiều đồ thờ thời Nguyễn, có thể thấy Lưu Bái tự đã tồn tại từ khá sớm và trải qua nhiều lần trùng tu.
Phần lớn diện mạo kiến trúc hiện nay mang dấu ấn của những lần sửa chữa vào thời Nguyễn và các giai đoạn sau. Trong quá trình tồn tại, chùa tiếp tục được bổ sung Tam quan – gác chuông, khu Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu và vườn tháp mộ.
Một tư liệu đáng chú ý gắn với chùa là bản giao ước niên hiệu Duy Tân thứ 5, năm 1911, ghi lệ giao hảo giữa hai làng Kiều Mai và Phú Mỹ. Theo lệ cũ, Kiều Mai rước xuống Phú Mỹ vào ngày 7 tháng Giêng, còn Phú Mỹ sang Kiều Mai vào ngày 20 tháng Hai. Tư liệu này cho thấy ngôi chùa không chỉ gắn với đời sống Phật giáo mà còn nằm trong mạng lưới quan hệ cộng đồng lâu đời của làng.
Ngày 1 tháng 8 năm 2008, Chùa Lưu Bái được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng di tích.
Chùa Lưu Bái được bố trí trong một khuôn viên khá rộng, có nhiều cây xanh bao quanh. Tổng thể kiến trúc hiện nay gồm Tam quan – gác chuông, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu và vườn tháp mộ.
Phía trước là Tam quan kết hợp gác chuông. Qua cổng là sân lát gạch, phía ngoài còn có khu tháp mộ của các vị sư từng tu hành tại chùa. Ba ngọn tháp thấp tạo theo kiểu truyền thống, phía trước có tường trang trí hình cuốn thư, hoa mai, hoa cúc và cảnh sơn thủy.
Khu Tam bảo được xây theo mặt bằng chữ Đinh, gồm Tiền đường và Thượng điện. Tiền đường có năm gian, kiểu đầu hồi bít đốc tay ngai. Hai đầu hồi phía trước có trụ biểu, đỉnh trụ đắp nghê quay vào nhau. Chính giữa bờ nóc là ba chữ Hán “Lưu Bái tự”.
Bộ khung gỗ sử dụng kết cấu truyền thống với hệ vì kiểu thượng rường – giá chiêng, hạ kẻ. Nền lát gạch Bát Tràng. Phía sau là Thượng điện gồm bốn gian chạy dọc, nối trực tiếp với gian giữa Tiền đường, tạo thành phần dọc của chữ Đinh.
Nhà Tổ gồm năm gian, dùng để thờ các vị sư từng gắn bó với chùa. Nhà Mẫu cũng có năm gian, gian chính đặt tượng Tam Tòa Thánh Mẫu cùng các tượng Cô, Cậu và Ông Hoàng.
Giá trị đáng chú ý nhất của chùa nằm ở hệ thống hiện vật. Chùa còn lưu giữ nhiều pho tượng tròn, trong đó có một số tượng mang phong cách nghệ thuật thời Lê, cho thấy lớp lịch sử sớm hơn so với phần kiến trúc hiện còn.
Ngoài ra còn có hoành phi, câu đối, y môn, chuông đồng, bia đá và các đồ thờ bằng gỗ, đá, đồng, gốm sứ. Tuy số lượng không quá lớn, những hiện vật này vẫn góp phần làm rõ lịch sử tu sửa, hoạt động công đức và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Kiều Mai.
Sự kết hợp giữa Tam bảo chữ Đinh, Tam quan – gác chuông, nhà Tổ, nhà Mẫu, vườn tháp cùng hệ thống tượng và đồ thờ đã tạo nên giá trị đặc trưng của Chùa Lưu Bái – một ngôi chùa làng vẫn giữ được nhiều lớp dấu tích văn hóa giữa không gian đô thị hiện đại.