Chùa Thanh Lâm, tên chữ Thanh Lâm tự, là ngôi chùa cổ của làng Nguyên Xá, nay thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội. Trước đây, Nguyên Xá thuộc xã Minh Khai, huyện Từ Liêm. Đây là một làng cổ ở phía tây Hà Nội, nằm trong vùng cư trú lâu đời của cư dân đồng bằng sông Hồng.
Chùa tọa lạc trên một khu đất cao, xung quanh có nhiều cây xanh và cây cổ thụ. Không gian yên tĩnh, kết hợp với mái ngói thấp và những khoảng sân rộng, tạo nên dáng vẻ đặc trưng của một ngôi chùa làng Bắc Bộ.
Niên đại khởi dựng chính xác hiện chưa được xác định. Tuy nhiên, kiến trúc, tượng pháp và hệ thống hiện vật cho thấy Thanh Lâm tự đã tồn tại ít nhất từ thời Lê Trung Hưng.
Cuối thế kỷ XVIII, chùa trải qua một giai đoạn nhiều biến động. Trong thời chiến, một số đồ đồng và tự khí bị thu gom, khiến di tích mất đi nhiều hiện vật quý. Tư liệu minh văn trên chuông cho thấy sau đó người dân đã cùng nhau đóng góp tiền của để phục hồi chùa, đúc lại chuông và khôi phục việc thờ Phật.
Một nhân vật đặc biệt gắn với giai đoạn này là Trần Bá Lãm, Tiến sĩ khoa Đinh Mùi năm 1787. Ông là người soạn bài minh cho quả chuông “Thanh Lâm tự chung” được đúc năm 1799. Minh văn không chỉ ghi lại việc đúc chuông mà còn phản ánh khá rõ quá trình phục hồi sinh hoạt Phật giáo sau những năm chiến tranh.
Trải qua các thế kỷ XIX và XX, chùa tiếp tục được tu sửa, bổ sung tượng thờ, bia đá, hoành phi và đồ tự khí. Nhờ vậy, Thanh Lâm tự vẫn giữ được nhiều lớp dấu tích từ thời Lê, Tây Sơn đến Nguyễn.
Ngày 21 tháng 1 năm 1989, Chùa Thanh Lâm cùng Miếu Đồng Cổ được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Ngày nay, giá trị của chùa không chỉ nằm ở kiến trúc cổ hay hệ thống hiện vật, mà còn ở việc lưu giữ một lớp ký ức đặc biệt về giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, khi chiến tranh làm gián đoạn đời sống tín ngưỡng nhưng cộng đồng địa phương đã cùng nhau phục hồi ngôi chùa.