Nằm yên bình bên dòng sông Nhuệ trôi êm đềm ở phía Tây Thủ đô, vùng đất cổ Phú Diễn (nay thuộc phường Phú Diễn, thành phố Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng không chỉ bởi hương vị ngọt ngào của đặc sản bưởi Diễn mà còn bởi kho tàng di sản văn hóa tâm linh phong phú. Hôm nay, xin mời quý khách cùng lắng lòng mình để bước vào không gian thanh tĩnh của Chùa Phú Diễn, hay còn có tên chữ rất đỗi linh thiêng và gần gũi: Bụt Mọc Tự.
Chùa Phú Diễn tọa lạc trên một khoảng đất cao ráo, rộng rãi ở rìa làng cổ Phú Diễn, phường Phú Diễn, thành phố Hà Nội.
Chùa Phú Diễn không đứng độc lập mà nằm trong một không gian văn hóa - lịch sử có bề dày hàng nghìn năm. Năm 1985, các nhà khảo cổ học đã phát hiện di chỉ khảo cổ Ngoạ Long ngay gần chùa Phú Diễn, xác định niên đại của vùng đất này đã có con người sinh sống từ hơn 1.000 năm trước. Tương truyền từ thời Hùng Vương, danh thần Bạch Hạc Tam Giang đã từng dừng chân dựng hành cung tại đây.
Phú Diễn nổi tiếng là vùng đất khoa bảng lừng lẫy với nhiều bậc đại khoa như: Tiến sĩ Lê Tảo (đỗ khoa Kỷ Sửu 1529), Tiến sĩ Dương Văn An (đỗ khoa Đinh Mùi 1547 - tác giả cuốn dư địa chí nổi tiếng Ô Châu cận lục), Tiến sĩ Hoàng Hiệp Tâm (đỗ khoa Tân Sửu 1661) và Danh y - Quốc sư Nguyễn Đạo An. Dòng họ của Danh y Nguyễn Đạo An sau này đã công đức nhiều tiền tài để trùng tu chùa và dựng bia Hậu Phật.
Ngay từ thời Lý (thế kỷ XII), sách thơ văn Lý - Trần đã ghi nhận vị nhà sư Kiều Bản Tịch – người quê ở Phú Diễn – là tác giả của nhiều bài thơ Phật giáo sâu sắc.
Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945 và những năm kháng chiến chống Pháp, Chùa Phú Diễn là cơ sở liên lạc, họp bàn bí mật của cán bộ Việt Minh và là nơi huấn luyện dân quân du kích địa phương. Đến thời kỳ chống Mỹ, chùa tiếp tục là nơi đóng quân an toàn của bộ đội địa phương.
Căn cứ vào hệ thống tư liệu Hán Nôm hiện còn tại di tích (bia đá, quả chuông cổ, hoành phi, câu đối), Chùa Phú Diễn được đoán định khởi dựng vào khoảng cuối thời Lê (thế kỷ XVIII). Trải qua thời gian dài biến thiên, chùa đã qua nhiều lần đại trùng tu:
· Năm Gia Long thứ 15 (1816): Nhân dân đúc quả chuông lớn "Bụt mọc tự chung" và tạc tạo thêm nhiều tượng Phật.
· Năm Minh Mệnh nguyên niên (1820): Họ Nguyễn Đạo công đức tiền bạc tu sửa toàn bộ chùa và dựng bia Hậu Phật.
· Năm Đinh Sửu (1936): Tiến hành đợt tu sửa lớn cho chùa.
· Năm 1990 & 2000: Nhân dân địa phương tiến hành đảo ngói chống dột tòa Tam Bảo, tu sửa nhà Tổ, nhà Mẫu, đồng thời phục dựng lại cổng Tam quan gác chuông và nhà bia.
Toàn bộ quần thể kiến trúc Chùa Phú Diễn ẩn mình dưới bóng mát của những cây cổ thụ và vườn bưởi Diễn xanh tốt, quay mặt về hướng Đông Nam trông ra cánh đồng lúa xanh ngút ngàn – hướng của sự minh triết và mát mẻ theo quan niệm phong thủy.
Cổng được xây bằng gạch vữa kiểu mái chồng diêm giả ngói ống. Tầng dưới có 3 cửa vòm cuốn. Hai bên hồi xây trụ biểu kiểu "lồng đèn", đỉnh trụ đắp nổi 4 chim phượng chụm đuôi vào nhau tạo thành hình trái dành cách điệu. Tầng hai là gác chuông thanh thoát, mái trang trí họa tiết rồng đuôi xoắn mềm mại.
· Nhà Tiền đường (5 gian 2 dĩ): Xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói mũi hài cổ. Hệ thống khung gỗ vững chắc gồm 6 hàng chân cột "Thượng thu - hạ thách" đặt trên tảng đá xanh.
· Tòa Thượng điện (5 gian): Chạy dọc về phía sau nối với gian giữa Tiền đường. Bộ vì kèo làm kiểu "Thượng rường - hạ kẻ" và vì cốn trang trí hình Hổ phù nghiêm nghi.
Trên các bức cốn hiên và bẩy hiên của tòa Tiền đường, quý khách có thể chiêm ngưỡng những nét chạm nổi, chạm thủng vô cùng tinh xảo của các nghệ nhân dân gian thế kỷ XIX - XX với các đề tài Trúc lão hóa rồng, Mai lão hóa rồng, Rồng ô và Hổ phù.
Phía sau Tam bảo là cụm nhà thờ Tổ và thờ Mẫu kết cấu chữ Đinh giản dị. Phía trước nhà Mẫu là Nhà bia mái chồng diêm 4 mái cùng vườn tháp mộ cổ của các vị sư từng trụ trì tại chùa.
Chùa Phú Diễn hiện đang lưu giữ một kho tàng di vật văn hóa vô cùng phong phú và có giá trị nghệ thuật cao. Các pho tượng mang phong cách nghệ thuật đặc trưng của thế kỷ XVIII và XIX, được phủ sơn son thếp vàng lộng lẫy:
1. Bộ tượng Tam Thế Phật: Ngồi thiền định trên tòa sen 3 lớp cánh mập mạp, gương mặt trái xoan thanh tú, tai chảy dài, thể hiện vẻ từ bi hỉ xả của Phật giáo thế kỷ XVIII.
2. Tượng A Di Đà: Cao $1{,}3\text{m}$, diện mạo phong tĩnh, tay đan thiền định.
3. Tượng Vua cha Ngọc Hoàng: Mặc áo hoàng bào, đầu đội mũ bình thiên, hai tay cầm thẻ bài trước ngực đầy uy nghiêm.
4. Tượng Thích Ca niêm hoa & Tòa Cửu Long: Tòa Cửu Long sơn son thếp vàng miêu tả cảnh 9 con rồng phun nước tắm cho Phật Thích Ca sơ sinh khi Ngài vừa chào đời.
· Chuông đồng "Bụt mọc tự chung": Đúc năm Gia Long thứ 15 (1816), bốn mặt khắc văn bia chữ Hán và chạm nổi hình Tứ linh.
· Tấm bia đá Minh Mệnh nguyên niên (1820): Ghi chép về việc họ Nguyễn cúng tiến công đức trùng tu chùa.
· Hoành phi - Câu đối: Hệ thống câu đối cổ ngợi khen cảnh đẹp thanh tao của chùa:
Phúc tự tường vân lai tập hợp
Diễn khê hoạt động nhạ Linh Quang
(Dịch nghĩa: Chùa Phú Diễn mây lành tập hợp lại / Người trong làng đón ánh sáng linh thiêng về).
Chùa Phú Diễn (Bụt Mọc Tự) không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật cổ kính mang đậm bản sắc làng quê Bắc Bộ, mà còn là cột mốc tâm linh, nơi lưu giữ "linh hồn" và truyền thống lịch sử của nhân dân Phú Diễn qua nhiều thế hệ.
Rời xa những xô xà, ồn ào của phố thị, bước chân vào Chùa Phú Diễn là bước vào một thế giới yên bình, nơi tiếng chuông chùa ngân vang hòa cùng hương bưởi thơm nồng, giúp tâm hồn chúng ta trở nên thanh thản và hướng thiện hơn.