CHÙA THANH XUYÊN – TÂN PHÚC TỰ
Dấu ấn văn hiến của vùng Đồng Vàng xưa trên đất Phượng Dực
Nằm tại khu vực Thanh Xuyên, nay thuộc thôn Thanh Hoàng, xã Phượng Dực, thành phố Hà Nội, Chùa Thanh Xuyên có tên chữ là Tân Phúc tự. Ngôi chùa tọa lạc trên một gò đất cao, phía Bắc gần dòng sông Nhuệ, phía Nam giáp ao đình, phía sau là Đền Thượng, tạo nên một quần thể văn hóa – tín ngưỡng truyền thống đặc sắc của làng Thanh Xuyên xưa. Chùa đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1994.
Dấu tích hơn bảy thế kỷ của vùng Đồng Vàng
Giá trị đặc biệt của Chùa Thanh Xuyên trước hết nằm ở tấm bia đá niên hiệu Thiệu Long thứ 12, năm 1270, đời vua Trần Thánh Tông. Bia có trang trí hoa cúc dây và hoa văn sóng nước mang phong cách nghệ thuật thời Trần. Đây là nguồn tư liệu quý, cho thấy ngôi chùa và cộng đồng cư dân nơi đây đã có dấu tích lịch sử rõ nét ít nhất từ thế kỷ XIII.
Tấm bia còn giúp nhận diện một lớp địa danh rất cổ: vùng Thanh Xuyên xưa được gọi là Đồng Vàng, còn có tên Đường Hoàng, thuộc hương Đường Hoàng Trung, huyện Phù Lưu, lộ Quốc Oai. Đồng Vàng từng là khu vực giao thương, sinh hoạt và sản xuất khá sầm uất, gắn với đường sông và nhiều nghề dân gian của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Vì vậy, Chùa Thanh Xuyên không đứng biệt lập mà nằm trong một không gian văn hóa rộng hơn gồm đình, đền, miếu, chợ Đồng Vàng và những làng nghề truyền thống. Mái chùa đã chứng kiến quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của cộng đồng cư dân Thanh Xuyên qua nhiều thế kỷ.
Nghiêm Đạt và câu chuyện dựng chùa, giúp dân
Trong chùa hiện lưu giữ thần tích về Nghiêm Đạt. Theo tư liệu truyền lại tại địa phương, ông là người sống dưới thời Lý, có lòng nhân hậu, đã dành tâm sức và của cải cùng dân làng gây dựng chùa và làm nhiều việc có ích cho cộng đồng. Chùa còn lưu giữ ba đạo sắc phong thời Nguyễn liên quan đến Nghiêm Đạt.
Những câu chuyện về Nghiêm Đạt mang yếu tố thần tích và truyền tụng dân gian, vì vậy không nên hiểu hoàn toàn như sử liệu theo nghĩa hiện đại. Nhưng ở góc độ văn hóa, chúng phản ánh rất rõ quan niệm của người Việt xưa: người sống có đức, biết giúp dân, dựng cầu, mở chợ, xây chùa và chăm lo việc chung sẽ được cộng đồng ghi nhớ, tôn kính qua nhiều thế hệ.
Điều đáng quý không chỉ nằm ở nhân vật được kể lại, mà nằm ở hệ giá trị được cộng đồng Thanh Xuyên gìn giữ qua câu chuyện ấy: lòng nhân ái, tinh thần vì cộng đồng và ý thức cùng nhau kiến tạo quê hương.
Một công trình kiến trúc truyền thống tiêu biểu
Chùa Thanh Xuyên được xây dựng theo bố cục “nội công ngoại quốc”, gồm Tam quan kết hợp Gác chuông, Tiền đường, Ống muống, Thượng điện và các công trình phụ trợ. Tiền đường gồm năm gian hai chái với hệ thống kết cấu gỗ truyền thống; Thượng điện gồm ba gian, mái lợp ngói ri. Cách tổ chức không gian và hệ vì kèo mang nhiều nét đặc trưng của kiến trúc chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Trên Tam bảo hiện còn 15 pho tượng, trong đó có những tượng mang niên đại thời Lê và một số tượng thời Nguyễn. Qua tượng pháp, kiến trúc, bia đá, chuông đồng và các đồ thờ tự, có thể nhận thấy chùa đã trải qua nhiều lần tu bổ nhưng vẫn lưu giữ được những lớp di sản thuộc nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau.
Đặc biệt, chùa còn bảo tồn quả chuông mang tên “Tân Phúc tự chung”, đúc vào năm Gia Long thứ 15, tức năm 1816. Chuông không chỉ là pháp khí Phật giáo mà còn là một chứng tích cụ thể giúp xác định quá trình tu bổ và sinh hoạt của ngôi chùa trong thời Nguyễn.
“Học điền bi ký” – dấu ấn đặc biệt của một làng trọng chữ nghĩa
Nếu bia thời Trần cho thấy chiều sâu lịch sử của Chùa Thanh Xuyên thì tấm bia “Học điền bi ký”, lập năm Gia Long thứ 10 (1811), lại hé mở một giá trị đặc biệt khác: truyền thống hiếu học của người Thanh Xuyên.
Nội dung bia ghi lại việc làng dành ruộng và nguồn lực để khuyến khích, khen thưởng những người học hành, thi cử đỗ đạt. Bia ca ngợi quê hương là vùng đất văn hiến, coi giáo dục và việc học là nền tảng để hình thành người tài.
Chi tiết ấy có ý nghĩa rất sâu sắc. Trong một xã hội nông nghiệp cách đây hơn hai thế kỷ, người dân Thanh Xuyên đã không chỉ quan tâm đến ruộng đồng và sinh kế mà còn dành nguồn lực chung cho việc học. Điều đó cho thấy tinh thần trọng học, trọng người tài và khát vọng nâng cao dân trí đã trở thành một phần trong bản sắc cộng đồng.
Bởi vậy, Chùa Thanh Xuyên vừa là chốn cửa Phật, vừa giống như một “kho tư liệu bằng đá” lưu giữ tư tưởng giáo dục của người xưa.
Ngôi chùa và bản sắc con người Thanh Xuyên
Thanh Xuyên xưa thuộc không gian Đồng Vàng, nơi từng có hoạt động giao thương và nghề hàng ngài – nghề liên quan đến trứng tằm, nuôi tằm và tơ lụa. Những ký ức ấy phản ánh một cộng đồng năng động, cần cù, biết dựa vào nghề nghiệp và giao thương để xây dựng cuộc sống.
Bên cạnh tinh thần lao động là truyền thống trọng nghĩa, trọng học và hướng thiện. Những giá trị ấy gặp nhau rất rõ trong Chùa Thanh Xuyên: thần tích kể về người làm việc thiện cho dân; Học điền bi ký đề cao việc học; tượng Phật và không gian Tam bảo hướng con người đến lòng từ bi, bao dung.
Có thể vì thế mà giá trị của ngôi chùa không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm. Chùa là nơi lưu giữ một phần tính cách của cộng đồng Thanh Xuyên – cần cù trong lao động, trọng chữ nghĩa, gắn bó với xóm làng và trân trọng những người có công với quê hương.
Từ Thanh Xuyên đến Thanh Hoàng hôm nay
Sau sắp xếp thôn năm 2026, các khu dân cư Viên Hoàng, Thanh Xuyên và Cổ Hoàng được hợp nhất thành thôn Thanh Hoàng. Tài liệu của địa phương xác định khu vực này cùng nằm trong không gian văn hóa Đồng Vàng xưa; tên gọi “Thanh Hoàng” vừa kế thừa yếu tố “Thanh” của Thanh Xuyên, vừa kế thừa yếu tố “Hoàng” của Viên Hoàng và Cổ Hoàng.
Trong cộng đồng mới ấy, Chùa Thanh Xuyên tiếp tục mang ý nghĩa như một điểm tựa văn hóa, kết nối ký ức của làng cũ với sự phát triển của thôn Thanh Hoàng hôm nay. Việc bảo tồn ngôi chùa vì thế không đơn thuần là bảo vệ một công trình cổ mà còn là gìn giữ ký ức, truyền thống và căn cước văn hóa của cộng đồng.
Một điểm đến để hiểu về đất và người Phượng Dực
Đến với Chùa Thanh Xuyên, người dân và du khách có thể tìm thấy nhiều lớp lịch sử trong cùng một không gian: dấu tích thời Trần trên bia đá năm 1270; nghệ thuật tượng Phật thời Lê – Nguyễn; tiếng chuông Tân Phúc tự từ đầu thế kỷ XIX; câu chuyện về Nghiêm Đạt; tấm bia khuyến học năm 1811 và ký ức về vùng Đồng Vàng một thời giao thương tấp nập.
Những giá trị ấy làm cho Chùa Thanh Xuyên trở thành một địa chỉ có ý nghĩa trong hệ thống di sản của xã Phượng Dực. Đây không chỉ là chốn tâm linh hướng con người đến điều thiện, mà còn là nơi có thể giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, lòng nhân ái, truyền thống hiếu học và trách nhiệm bảo vệ di sản.
Giữa nhịp sống mới của xã Phượng Dực hôm nay, mái Chùa Thanh Xuyên vẫn nhắc mỗi người về một điều giản dị nhưng bền vững: một vùng đất chỉ thực sự phát triển khi biết trân trọng quá khứ, gìn giữ tri thức của cha ông và trao truyền những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ mai sau.