Chùa thôn Thượng thuộc thôn Thượng Phùng Xá, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội
Chùa thôn Thượng được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố theo Quyết định số Số 651/QĐ-UBND,ngày 21/5/2002 của UBND thành phố Hà Nội
Chùa Thôn Thượng (Phúc Lâm Tự) được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng dân làng Thượng. Nơi đây là một kiến trúc Phật giáo thờ phật theo phái Đại Thừa. Vì vậy chùa thôn Thượng thuộc loại di tích kiến trúc dạng chùa.
Chùa thôn Thượng tọa lạc ở thửa đất cao ráo, thoáng đãng đẹp đẽ nhìn về hướng Tây. Hiện tại chùa chính có bố cục kiểu chữ Đinh (J) với tòa Tiền đường và Tam bảo. Phía trước có cổng Tam quan, sân lát gạch. Chùa có hệ thống hàng rào bao quanh vườn cây ăn quả và đất đai khu di tích.
Từ cổng Tam quan theo đường chính đạo, qua một khoảng sân là tới tòa Tiền Đường chùa thôn Thượng. Tòa Tiền đường gồm 3 gian xây kiểu chồng diêm 2 tầng 4 mái được trùng tu vào năm Bảo Đại 11 (1936). Tổng thể chùa được tu bổ tôn tạo hoàn thành và đi vào sử dụng vào đầu năm 2026.
Vào bên trong các bộ vì đỡ mái được làm thống nhất theo kiểu: Thượng chồng rường, hạ rường nách. Ở các bộ vì này, nối hai cột đầu cái là một câu đầu nhỏ, hơi thon hai đầu, câu đầu đỡ ba rường thẳng đặt chồng lên nhau qua ba đấu kê mỏng hình vuông thót đáy, rường trên cùng đội thượng lương qua đấu hình thuyền, rường năm áp sát câu đầu được cắt bỏ đoạn giữa biến thể thành con nhị tạo độ thanh thoát cho bộ vì đỡ mái. Xà nách nối từ thân cột cái ra tường xây, các con rường nách một đầu ăn mộng vào thân cột cái, đầu kia đỡ các hoành mái. Các bộ vì còn được liên kết với nhau bởi các xà Thượng và hạ chạy dọc nhà. Ở gian giữa toàn Bái đường khoảng giữa 2 xà có trang trí hệ thống các con tiện bằng gỗ tạo vẻ đẹp thẩm mỹ cho di tích.
Trang trí trên kiến trúc tòa Tiền đường được làm đơn giản chủ yếu bào trơn đóng bén, soi gờ chỉ. Các chi tiết kiến trúc như: xà, rường, quá giang... được bào soi có tạo gờ chỉ.
Tam bảo gồm ba gian nhà dọc được nối liền từ gian giữa Tiền đường vào theo kiểu chuôi vồ, tường xây hồi bít đốc tay ngai với hai mái chảy lợp ngói ri. Vào bên trong hàng cột cái được xây bằng gạch, phía trên để trấn song con tiện tạo sự thoáng mát và lấy ánh sáng, hệ thống tượng phật, có xây bệ gạch cao dần lên. Tòa Tam bảo được trùng tu vào năm Tự Đức 26 (1875) và năm 1996, tu bổ tôn tạo năm 2025. Về kiến trúc nghệ thuật đơn giản thiên về bền chắc.
Phía sau Tam bảo là ngôi nhà tổ, Mẫu năm gian tường xây, hồi bít đốc. Hai gian hồi được xây tường ngăn làm nơi ở của nhà sư trụ trì, ba gian giữa làm nơi thờ tổ, tuy nhiên chùa mới chỉ có một ban Tổ Tây ở gian giữa.
Chùa thôn Thượng các bộ phận kiến trúc gỗ chủ yếu được bào trơn đóng bén, hoa văn trang trí tập trung ở tòa Tam bảo là chính. Vì vậy nghệ thuật điêu khắc trong chùa tập trung vào hệ thống tượng tròn trên phật điện. Hiện tại trong chùa còn lưu giữ được 25 pho tượng phật, một toà Cửu long, một số pho tượng Mẫu. Hệ thống tượng tròn được là từ gỗ và đất luyện. Trong tòa Tam bảo, lớp thứ nhất,... trên cùng là ba pho Tam Thế. Bộ tượng gồm ba pho gọi theo cách đầy đủ là “Tam thế thường trụ diệu pháp nhân”. Ba pho tượng được tạo dáng tương tự như nhau, có kích thước bằng nhau. Tượng có số đo chiều cao 83cm, rộng ngang gối 59cm được tạo tác trong thế ngồi thiền định âm dương đôi tay kết định ấn, đặt ngửa trong lòng đùi. Sọ tượng nở, mặt đầy đặn, tròn ngắn, tai to chảy. Huyệt vô kiến đỉnh được làm nổi rõ trên đỉnh đầu, Các cụm tóc vấn dày, kết hạt nhỏ. Cổ tượng có ba ngấn. Áo đượng thắt múi trước bụng, ngực để trần, áo rộng. Tượng có dáng dấp lùn.
Đài sen của lớp tượng này gồm ba lớp cánh nở theo thế tượng ngồi. Các cánh sen dầy, mũi nhọn, đường nét chạm hơi thô.
- Lớp thứ hai là bộ tượng Di Đà Tam Tôn. Bộ tượng gồm tượng A Di Đà và hai pho tượng Quan Âm Bồ Tát và Thế Chí Bồ Tát. Tượng A Di Đà cao 90cm, rộng ngang đùi 60cm. Tượng được tạo ở tư thế ngồi thu gọn trong vòng bệ, tư thế ngồi âm dương. Tay kết định ấn trong lòng đùi. Sọ tượng nở tròn, u nhục kháo nổi cao, huyệt vô kiến đình làm thành đỉnh chóp trên đầu. Tai dày chảy, cổ thấp có ba ngấn. Áo tượng ba lớp.
Tượng ngồi trên bệ sen cao 25cm, bệ tượng được tạo tác nở theo thế tượng ngồi gồm ba lớp cánh ngửa.
Tượng Quan Âm Bồ Tát và Thế Chí Bồ Tát được tạc ở tư thế đứng trên tòa sen, có chiều cao tương tự nhau 125cm, có tư thế tay đối xứng. Đầu tượng tóc được búi ngược, phía ngoài đội khăn hai mang tai có túi tóc chẻ 2 rủ xuống tai. Áo hai lớp thả chùng, lớp áp ngoài làm kiểu bong kênh nhọn vẹt.
Tượng có bệ sen gồm hai lớp cánh ngửa, hai lớp cánh úp.
- Lớp thứ ba tượng Quan Âm Chuẩn đề - phù tá là tượng Kim Đồng - Ngọc Nữ. Tượng Quan Âm chuẩn đề gồm hai đôi tay. Đôi tay chính kết ấn chuẩn đề, còn đôi tay kia đang kết định ấn đặt trong lòng đùi. Mặt tượng trái xoan, đầu đội mũ tỳ lư có hai dải dài phía sau. Phía trước chạm hoa văn dây nổi, sát chân tóc có trang trí hoa cúc. Tượng ngồi trên tòa sen gồm 4 lớp cánh, do quỷ ô ba nan đà Long Vương đội. Cổ tay thon tròn có đeo vòng, tay có dải yểm. Tượng có số đo cao 105cm (chưa kể bệ sen). Đây là pho tượng đẹp nhất chùa.
Tượng Kim Đồng đầu đội mũ trụ, mặc áo triều phục có cân đai bố tử, các nếp áp chùng thả mềm, chân đi hia.
Tượng Ngọc Nữ tóc búi ngược buộc khăn phía ngoài. Áo tượng, áo chui đầu thả bên trong váy, thắt lưng trước bụng, các nếp áp khăn rủ mềm mại. Tượng chân đi hài.
Hai pho tượng Kim Đồng - Ngọc Nữ tư thế tay đối xứng nhau, trong tay là bảo vật nhà Phật. Cả hai pho tượng có số đo chiều cao là 1,20m.
- Lớp thứ tư: Tượng Ngọc Hoàng ở vị trí trung tâm, hai bên là tượng Nam Tào và Bắc Đẩu. Tượng Nam Tào - Bắc Đẩu mặc áo triều phục có cân đai bố tử ngồi trên bệ. Đầu tượng đội mũ cánh chuồn. Tượng Nam Tào tay phải cầm ống quyển màu đỏ. Tượng Bắc Đẩu tai trái cầm sổ, tay phải cầm bút lông. Tượng Ngọc Hoàng được tạc ở tư thế ngồi có số đo cao 1,20m, đầu đội mũ bình thiên, hai tay cầm hốt lệnh chỉ, chân đi hia, mình mặc áo long cổn.
- Lớp thứ năm, ngooài cùng là tòa Cửu Long dẹt thành hình tròn, ở giữa là tượng Thích Ca Sơ Sinh đứng trên toà sen, tay trái chỉ trời, tay phải chỉ đất theo tích nhà Phật.
Ở hai bên hồi Tam bảo là nơi bài trí tượng Quân Âm Tống Tử bên hữu và Đức Thánh Hiền. Tượng Quan Âm Tống Tử tạo các hình tượng nữ với khuôn mặt hiền dịu, ngồi trên bệ, chân phải co, chân trái để xuôi theo thế ngồi.
Ngoài Tiền đường, ở về hai phía gian hồi là hai pho tượng Hộ Pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác tay cầm kiếm, lưng dài mặt quắc thước; pho Khuyến Thiện cầm viên ngọc Minh Châu biểu thị ánh sáng của phật pháp.
Hai pho tượng có số đo toàn bộ là 185cm, dày dượng 82cm. Bệ tượng cao 67cm, xây bằng gạch vuông vắn. Sư tử có số đo chiều dài là 110cm.
Ở hai đầu hồi tiền đường đặt ban thờ tượng thổ địa – giám trai (bên hữu), ban thờ tượng địa tạng bên tả.
* Lễ hội truyền thống và các hoạt động có trong di tích:
Chùa thôn Thượng (Phúc Lâm Tự) ra đời nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa tâm linh cho đại đa số những người dân làng Thượng. Mọi người đến cầu chùa mong những điều tốt lành cho sức khỏe con người, mùa màng thuận lợi cây cối tốt tươi. Cùng với đình, ở chùa việc tổ chức lễ hội truyền thống ở quê hương diễn ra như sau:
Hàng năm vào ngày 14/1 âm lịch là ngày sinh nhật của Phật Các phu nhân, ngày 28/6 âm lịch là ngày hóa làng có tổ chức lễ hội nhằm hội tụ con cháu về cội nguồn, tỏ lòng tri ân công đức, cầu phước cho dân làng. Mỗi giáp sắm sửa đồ lễ gồm hương hoa, bánh dầy, chè kho để trí lễ. Lễ vật là sản phầm 4 sào ruộng làng giao cho cày cấy để sửa lễ.
Các ngày tết Nguyên Đán, Thượng Nguyên (15 tháng Giêng), Phật Đản (15 tháng 4), ngày rằm, mồng một số người đến chùa đông hơn thường lệ. Lễ vật dâng lên đức phật gồm có: hương hoa, oản quả và những vật phẩm nhà nông tùy theo từng mùa, thắp nén hương tâm thành.
* Giá trị khoa học - lịch sử - văn hóa - nghệ thuật
Chùa thông Thượng (Phúc Lâm Tự) ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tinh thần tín ngưỡng, tôn giáo của một cộng đồng làng xã, cụ thể là làng Thượng. Là một ngôi chùa làng có giá trị về nhiều mặt của một kiến trúc phật giáo truyền thống, nó đem lại cho ngôi chùa làng Thượng một vị trí đáng kể trong kho tàng di sản văn hóa quê hương.
Về kiến trúc nghệ thuật trong chùa được tập trung biểu hiện ở các di vật đặc biệt qua hệ thống tượng tròn trên Phật điện. Các pho tượng phật ở chùa thông Thượng được tạo tác công phu tỉ mỉ vì vậy đều có giá trị thẩm mỹ cao. Mỗi pho tượng đều mang những vẻ đẹo riêng, những nét khái quát đặc trưng riêng, tiêu biểu cho từng nhân vật cụ thể.
Trong suốt thời gian tồn tại của mình, chùa thôn Thượng đã góp phần đáng kể trong việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và di dưỡng lòng nhân ái, tình yêu quê hương đất nước cho nhân dân địa phương. Chùa còn là cơ sở cách mạng trong thời kỳ kháng chiến.