Cách trung tâm Hà Nội không xa, một ngôi cổ tự nổi tiếng khắp vùng xứ Đoài mang tên Chùa Trăm Gian tại làng Tiên Lữ, phường Chương Mỹ. Chùa Trăm Gian là di tích cấp quốc gia. Tọa lạc trên núi Sở có hình dáng tựa lưng ngựa, ngôi chùa có tên chữ là Quảng Nghiêm Tự, hay còn gọi là chùa Tiên Lữ.
Theo các tư liệu cổ, chùa được lập từ thời vua Lý Cao Tông, vào năm 1185. Mang nét kiến trúc đặc trưng "tiền Phật hậu Thánh", chùa là nơi thờ Phật và Đức Thánh Bối Nguyễn Bình An.
Truyền thuyết kể rằng, Đức Thánh Bối sinh
ra tại làng Bối Khê ( Thanh oai), Mười lăm tuổi, Người tìm đến núi Tiên Lữ tầm
sư học đạo, thấu tỏ mọi phép linh thông và được vua Trần sắc phong Hòa thượng
Đức Minh. Sau khi dựng lại ngôi chùa trên núi Tiên Lữ, khi đó ngài 95
tuổi chuẩn bị rời xa cõi trần thế, đêm ngày 12 rạng sáng ngày 13 tháng
12 âm lịch ngài ngồi vào
khám gỗ, dặn dò đệ tử đủ bách nhật trăm ngày thì mở ra xem nếu thấy mùi thơm
thì rút mây làm tượng thờ mới/ đến ngày Mùng 4 tháng Giêng nhân dân đã hé mở
khám gỗ để xem thì thấy hào quang và mùi thơm bèn kéo lên chùa làm lễ. Cũng từ đó mối kết chạ nghĩa tình giữa hai làng
Bối Khê – Tiên Lữ , được gắn kết bền chặt qua bao thế kỷ, cùng tôn kính phụng
thờ Đức Thánh Bối.
Chùa Trăm Gian hiện nay là một tuyệt tác
kiến trúc độc đáo, nép mình dưới bóng mát của hàng trăm cây cổ thụ. Quần thể
quy tụ đúng một trăm linh tư (100 gian nhà), chia làm ba cụm không gian đăng
đối từ thấp lên cao theo triền núi.
Khi bước chân vào chùa chúng ta được nghỉ
ngơi tại nhà đón khách, nhà soạn lễ; bước theo các bậc đá là Cụm thứ nhất ngay
chân núi là nhà Giá Ngự trầm mặc nhìn ra hồ sen thanh tịnh, nơi xưa kia đặt
kiệu Thánh trong các dịp đại lễ hội. Bước lên các bậc đá, ta đến với cụm thứ 2
- tòa Gác chuông hai tầng mái dựng từ năm 1693. Đây được xem là một trong những
gác chuông cổ và đẹp nhất còn sót lại của vùng Bắc Bộ, mang vẻ đẹp thoát tục
với các đầu đao cong vút. Nơi đây treo quả chuông cổ đúc năm 1794, cùng chiếc
khánh đồng đúc năm 1749 vang tiếng âm thanh ngân vang khắp cõi tâm linh. Cụm
cuối cùng trên đỉnh núi là khu chùa chính, được bố trí theo bố cục "nội
công ngoại quốc" vô cùng bề thế, gồm các tòa Bái đường, Thiêu hương và
Thượng điện. Hệ thống cột gỗ lim to lớn, bộ vì kèo chạm khắc tinh xảo hình
rồng, mây, hoa lá mang đậm nét nghệ thuật thời Lý-Trần.
Chùa còn lưu giữ hơn một trăm pho tượng
cổ, tiêu biểu là bệ thờ đất nung thời Mạc, tượng Đô đốc Đặng Tiến Đông và khám
thờ Đức Thánh Bối bằng mây đan, cùng các ngôi tháp cổ như tháp Từ Huệ, tháp
Viên Dung rải rác trên núi Tiên Lữ, ghi dấu những bậc chân tu một thời
Lễ hội chùa Trăm gian là một trong những
lễ hội đặc sắc nhất vùng, còn lưu giữ nguyên các giá trị văn hóa; cứ mỗi dịp
đầu xuân, từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng, hội chùa Trăm Gian lại rộn ràng
khai hội, thu hút hàng vạn du khách thập phương. Đã trở thành thông lệ từ nhiều
đời nay năm nào vào ngày mùng 4 tết cũng đón đoàn khách sãi quan anh gồm 08 cụ
ông và 08 cụ bà từ làng Bối Khê quê hương của Thánh sang để dự hội chùa. Các cụ
sãi Bối Khê mang pháo sang lễ Thánh và tăng lan cảnh. Các trò chơi được tổ chức
trong lễ hội: Đánh cờ người, đấu vật , múa rối nước đặt biệt của lễ hội là thi
nấu cỗ chay và trình rối cạn
+
Thi cỗ chay ( xôi chuối) để tế tạ cho ngày mùng 6 nguyên liệu phải chuẩn bị từ
nhiều tháng trước. Từ tháng 8 đã phải đi tìm các gia đình có chuối trổ hoa đẹp
thì đặt mua trước, khi chuối rụng bẹ thì mua cót vuông cắt thủng đáy /bao lại
để tránh bụi bẩn và côn trùng làm xây xát/ chuối lớn một chút thì dùng giấy
bản, đệm vào để tạo hình cho nải chuối xòe tròn đều. Đến rằm tháng Chạp thì sửa
lễ quan Giám Trai để cắt chuối và sắm gạo, gạo nếp cái hoa vàng khoảng 50kg giã
đến ngày 25 thì sàng hạt to nhất, chỉ lấy hạt 2/3 gạo để đóng 16 phẩm oản to
tiêu chuẩn thi là chuối tiêu 04 nải to dài,mập mạp còn xanh hoặc vừa chín
tới không bị sâu. 16 oản phẩm trắng phải mịn màng óng ánh như gương. Gia đình
đạt giải nhất phải mang biếu các cụ cao niên và quan đầu tỉnh.
+
Tổ chức thi cờ người: Những người được chọn làm quân cờ phải khỏe mạnh vạng vỡ,
yểu điệu chưa có vợ chưa có chồng; trang phục truyền thống khác màu.
Những người được chọn đóng tướng ông phải là quan viên chức sắc, những người
đóng tướng bà phải là những người vợ của quan viên gia đình song toàn và không
quá 50 tuổi. Những người muốn tham gia thi phải đăng ký và phải được khảo cờ
trước khi dự thi. Trải qua gần một
nghìn năm lịch sử, chùa Trăm Gian vẫn là chốn linh thiêng, nơi lưu giữ trọn vẹn
giá trị văn hóa, kiến trúc và tâm linh vô giá của cha ông, mãi là niềm tự hào
của người dân nơi đây.