Nằm cách trung tâm Hà Nội chỉ chừng 25 cây số, thuộc phường Chương Mỹ, quần thể danh thắng núi Trầm từ lâu đã được ví như một pho sử đá sống động giữa lòng đồng bằng Bắc Bộ. Nơi đây hội tụ vẻ đẹp của thiên nhiên cùng hệ thống kiến trúc đặc sắc, tạo nên cụm di tích chùa Trầm giàu giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần. Với những nét đẹp ấy, cụm di tích đã được xếp hạng Di tích Quốc gia vào ngày 28/4/1962.
Trong tâm thức của người dân xứ Đoài qua bao thế hệ, Tử Trầm Sơn không chỉ là ngọn núi vô tri mà là một sinh thể mang linh khí của trời đất, gắn liền với những huyền thuyết từ thời thượng cổ. Tương truyền, ngôi sao Tử Vi tinh từ thiên đình bất ngờ rơi xuống hạ giới, hóa thành dãy núi đá 5 đỉnh tựa như phượng hoàng xòe cánh giữa đồng xanh, nên nhân dân tôn kính gọi tên là Ngũ Nhạc Sơn. Thế đất "kỳ sơn thủy tú" ấy từng khiến vua Lê Chiêu Tông xây dựng hành cung, và khiến chúa Trịnh Sâm phải thốt lên lời tán thưởng: "Núi không cao mà đẹp, nước không sâu mà trong".
Dân gian quanh vùng còn lưu truyền về hiện tượng kỳ bí của cặp "đá âm - đá dương" và danh y Trâu Canh thời Trần trên đỉnh núi. Lời truyền tụng kể rằng, một thầy địa lý đã chỉ cho Trâu Canh ngôi huyệt phát đạt nằm ngay dưới tảng đá hình con cóc tía trên đỉnh Tử Trầm, dặn khi vinh hoa phải biết buông bỏ. Vì quên lời dặn, về sau ông chịu cảnh tai họa bần hàn. Dân gian ngày nay vẫn truyền tai nhau câu chuyện "con cóc ngồi mâm xôi", tin rằng hễ đá dương cất tiếng kêu thì trời nắng, đá âm vang tiếng là trời mưa. Sự thần thánh hóa ấy vừa là khát vọng mưa thuận gió hòa, vừa gửi gắm bài học Phật giáo sâu sắc về lòng tham và sự buông bỏ.
Dù mang màu sắc hư hư thực thực, chính những tích truyện truyền miệng ấy đã thổi hồn vào từng phiến đá, khiến Chùa Trầm trở thành cái nôi tâm linh của con dân xứ Đoài. Núp mình dưới chân núi, ngôi cổ tự mang vẻ đẹp thâm nghiêm với cổng nghi môn, tòa tiền đường xây theo lối chồng rường giá chiêng cùng hệ thống cửa bức bàn chạm khắc vân mây mộc mạc. Nội điện bài trí các lớp tượng Phật trầm mặc, kết hợp cùng ban Tam Tòa Thánh Mẫu phía sau, thể hiện rõ đặc trưng kiến trúc "tiền Phật hậu Thánh" truyền thống của vùng Bắc Bộ.
Không chỉ là danh thắng tâm linh, núi Trầm còn là một chứng nhân lịch sử. Năm 1966, trong chuyến về thăm chùa Trầm, Bác Hồ vô cùng xúc động khi chứng kiến cảnh người dân phải gồng gánh, lội qua dòng sông đào. Trăn trở trước những vất vả của bà con, Bác nhẹ nhàng nhắc nhở các cán bộ đồng hành rằng, việc để nhân dân phải lội nước thay vì đi trên đường bộ là do công tác dân vận vẫn chưa thực sự chu đáo. Thấm nhuần lời dặn dò đầy ân tình của Người, con đường Quyết Thắng dài 100m đã nhanh chóng được đắp nên, trở thành biểu tượng cảm động cho tình Bác với dân, tình sông với núi.
Hàng năm, mỗi độ đầu tháng Hai âm lịch, không gian chùa Trầm lại rộn rã bước chân trẩy hội. Nghi thức rước kiệu trang nghiêm, các trò chơi dân gian rộn ràng đã biến nơi đây thành gạch nối thiêng liêng gắn kết quá khứ với hiện tại.
Chùa Trầm - Tử Trầm Sơn không đơn thuần là một di tích, mà là nơi huyền thoại gặp gỡ lịch sử, nơi tâm linh hòa quyện cùng lòng yêu nước. Trải qua bao dâu bể, ngọn núi phượng hoàng ấy vẫn sừng sững đứng đó giữa đồng bằng xứ Đoài, giữ trọn tiếng nói của núi sông và lời thề vĩnh cửu của dân tộc.