Chùa Trấn Quốc là ngôi chùa thuộc loại cổ nhất ở Hà Nội vì tương truyền có từ thời Lý Nam Đế (544-548).
Thuở ấy, chùa được xây sát bờ sông Cái, có tên là chùa Khai Quốc. Đời Lê Kính Tông (1600-1618) bãi sông lở, dân rời vào hòn đảo Cá Vàng ở giữa Hồ Tây (tức địa điểm ngày nay). Đời Lê Hy Tông (1680- 1705) đổi là chùa Trấn Quốc.
Chùa được tọa lạc ở vị trí đặc biệt có cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp. Trong chùa còn bảo lưu được khối kiến trúc cổ truyền thống và bộ sưu tập hiện vật: Bia đá, chuông đồng có giá trị quý hiếm.
Chùa xây kiểu chữ Công, là một thắng cảnh của Hồ Tây, làm tôn vẻ đẹp của cảnh chiều tà, bóng chùa lấp lánh trên làn nước mênh mông của khung cảnh Hồ Tây tuyệt diệu, có nhiều tháp xây gạch và gác chuông 8 mái tàu đao xối góc.
Chùa vẫn bảo tồn nguyên vẹn sơ đồ hình chữ Công đặc trưng của Phật giáo Bắc tông. Các hạng mục như nhà Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện được chăm sóc định kỳ để đảm bảo tính chịu lực và thẩm mỹ cổ kính.
Trong chùa hiện nay đang lưu giữ 14 tấm bia. Trên bia khắc năm 1815 có bài văn của tiến sĩ Phạm Quý Thích ghi lại việc tu sửa lại chùa sau một thời gian dài đồ nát. Công việc này bắt đầu vào năm 1813 và kết thúc vào năm 1815.
Điểm nhấnẤn tạo nên nét riêng cho chùa Trấn Quốc chính là vườn tháp với nhiều tháp cổ từ thế kỷ 18. Nổi bật là tòa Bảo Tháp lục độ đài sen, được xây dựng năm 1998. Bảo tháp lớn gồm 11 tầng, cao 15m. Mỗi tầng tháp có 6 ô cửa hình vòm, trong mỗi ô đặt một pho tượng Phật A Di Đà bằng đá quý. Đỉnh tháp có đài sen chín tầng (được gọi là Cửu phẩm liên hoa) cũng bằng đá quý. Bảo tháp này được dựng đối xứng với cây bồ đề lớn do Tổng thống Ấn Độ tặng khi ông đến thăm Hà Nội năm 1959.
Chùa Trấn Quốc là ngôi chùa cổ vào loại bậc nhất ở Thăng Long - Hà Nội. Dưới thời Lý và Trần, đây là trung tâm Phật giáo của kinh thành Thăng Long. Chùa là nơi các vị vua chúa thường xuyên lui tới vãn cảnh, đàm đạo Phật pháp và cúng dường, tiêu biểu như Thái hậu Y Lan hay các vua nhà Nguyễn sau này.
Trong chùa có một số pho tượng đẹp, đáng chú ý nhất là pho tượng Thích Ca nhập Niết Bàn bằng gỗ thiếp vàng. Chùa có nhiều bia đá cổ, cổ nhất và quý nhất là tấm bia dựng năm 1639 do trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính soạn, nội dung ghi lại lịch sử đại tu chùa vào chính năm này.
Chùa là điểm tựa tinh thần của người dân Hà Nội. Vào các dịp mùng 1, ngày rằm hay lễ Tết, hàng nghìn người đổ về đây dâng hương cầu bình an, may mắn và tìm kiếm sự thanh tịnh giữa sự nhộn nhịp của đô thị. Không chỉ thu hút Phật tử, chùa còn được nhiều tạp chí du lịch quốc tế (như Wanderlust hay National Geographic) bình chọn là một trong những ngôi chùa đẹp nhất thế giới, góp phần quảng bá giá trị văn hóa Việt Nam ra toàn cầu.