Chú thích hình ảnh đại diện
CHÙA TRI CHỈ – NGÔI CHÙA MỤC ĐỒNG VÀ KÝ ỨC VĂN HÓA CỦA LÀNG QUÊ PHƯỢNG DỰC
Nằm tại thôn Tri Chỉ, xã Phượng Dực, thành phố Hà Nội, Chùa Tri Chỉ, tên chữ Trung Đồng tự, còn được người dân trìu mến gọi là Chùa Giữa hay Chùa Mục Đồng, là một di tích có lịch sử và bản sắc văn hóa đặc biệt. Không chỉ là nơi thờ Phật, chùa còn lưu giữ câu chuyện về quá trình hình thành làng xóm, tinh thần cộng đồng, đời sống tín ngưỡng và những dấu ấn lịch sử của người dân Tri Chỉ qua nhiều thế hệ. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia năm 2001.
Từ ba ngôi chùa đến một mái chùa chung
Theo tư liệu của Ban Quản lý di tích được Báo Nhân Dân giới thiệu, trước đây làng Tri Chỉ có ba ngôi chùa: Di Đà tự ở khu vực đầu làng, Trung Đồng tự ở giữa làng và Trần Xá tự ở cuối làng. Mỗi chùa gắn với một số giáp trong làng và cùng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt Phật giáo của cộng đồng. Riêng Chùa Trần Xá được xác định hình thành từ năm Cảnh Hưng thứ 26 (1765) và đến năm 1794 được dòng họ hiến cho làng.
Đến cuối thế kỷ XIX, sau thời gian dài tồn tại, cả ba ngôi chùa đều xuống cấp. Năm Thành Thái thứ 3 (1891), nhân dân sáu giáp của làng Tri Chỉ cùng thống nhất hợp nhất ba chùa để xây dựng một ngôi chùa chung tại nền Trung Đồng tự ở giữa làng. Sau nhiều năm chuẩn bị, công trình được khởi dựng vào năm 1900 và hoàn thành vào khoảng 1923. Sự kiện này không chỉ hình thành diện mạo Chùa Tri Chỉ ngày nay mà còn phản ánh một nét đẹp đáng trân trọng: khi đứng trước việc chung của làng, các cộng đồng nhỏ đã cùng góp sức để tạo dựng một không gian tâm linh chung cho tất cả mọi người.
“Chùa Mục Đồng” – một tên gọi gắn với ký ức của vùng chiêm trũng
Điều làm Chùa Tri Chỉ trở nên đặc biệt là tên gọi dân gian “Chùa Mục Đồng”. Nguồn gốc tên gọi này không được xác nhận trong văn bản cổ mà được lưu truyền qua nhiều thế hệ người dân, vì vậy cần được hiểu như một truyền tích dân gian của làng.
Theo lời kể được các nhà nghiên cứu địa phương ghi lại, Tri Chỉ xưa là vùng đồng chiêm trũng, thường xuyên chịu cảnh ngập lụt. Người dân phải đắp những gò đất cao để tránh nước, bảo vệ người và tài sản. Gò đất ở giữa làng rộng hơn cả, thường là nơi chăn thả gia súc. Những trẻ mục đồng chăn trâu từng lấy đất đắp bệ, nặn tượng Phật và bày việc cúng lễ như một trò chơi hồn nhiên. Qua thời gian, câu chuyện ấy đi vào ký ức cộng đồng và tên gọi Mục Đồng tự được lưu truyền trong đời sống dân gian.
Dù mang màu sắc truyền thuyết, câu chuyện lại hàm chứa một ý nghĩa đẹp: tín ngưỡng có thể nảy sinh từ chính đời sống bình dị của người dân. Hình ảnh những đứa trẻ chăn trâu, cánh đồng ngập nước và một gò đất giữa làng làm cho câu chuyện Chùa Tri Chỉ gần gũi, khác biệt và đậm chất văn hóa nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Một trung tâm Phật giáo gắn với đời sống người Tri Chỉ
Chùa không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là nơi Phật giáo hiện diện sâu trong đời sống cộng đồng. Một công trình nghiên cứu riêng về chùa, “Nghi lễ Phật giáo liên quan đến vòng đời người – Qua khảo sát tại Chùa Tri Chỉ” của Vũ Quang Liễn và Vũ Quang Dũng, xuất bản năm 2019, dành tới 771 trang khảo cứu lịch sử, kiến trúc, các vị trụ trì và những nghi lễ như cầu an, Vu Lan báo hiếu, quy y cùng nhiều sinh hoạt gắn với vòng đời con người. Điều đó cho thấy Chùa Tri Chỉ không chỉ phục vụ việc chiêm bái mà từ lâu đã là một bộ phận của đời sống tinh thần người dân địa phương.
Chùa còn gắn với Thiền sư Nguyên Uẩn, người sinh năm 1864 tại Tri Chỉ, tên thuở nhỏ là Nguyễn Chí Nhu. Các nghiên cứu về Pháp hội Viên Minh ghi nhận Thiền sư là một nhân vật có đóng góp đáng kể cho hoạt động viết kinh, khắc ván và kiến tạo, trùng tu chùa; trong số những ngôi chùa gắn với công hạnh của ông có Chùa Tri Chỉ. Đây là thêm một lớp giá trị cho thấy vùng đất Tri Chỉ không chỉ gìn giữ cơ sở Phật giáo mà còn sản sinh những người có đóng góp cho đời sống Phật giáo rộng hơn của vùng Bắc Bộ.
Ngôi chùa trong những năm tháng chiến tranh
Chùa Tri Chỉ cũng mang dấu ấn của lịch sử cách mạng địa phương. Theo câu chuyện được Báo Nhân Dân ghi lại, trong kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực chùa từng bị quân địch sử dụng làm vị trí đóng quân. Ngày 4/5/1953, lực lượng ta tiến công bốt địch; sư ông Mùi, trụ trì chùa, đã giúp bộ đội tìm bắt quân địch ẩn náu. Sau đó ông bị quân địch bắt, tra tấn và hy sinh. Câu chuyện làm cho mái chùa không chỉ gắn với đời sống tín ngưỡng mà còn trở thành một phần ký ức về những mất mát, hy sinh của quê hương trong chiến tranh.
Gìn giữ di sản để kể tiếp câu chuyện Tri Chỉ
Giá trị của Chùa Tri Chỉ tiếp tục được Nhà nước và cộng đồng quan tâm bảo tồn. Năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã thẩm định dự án tu bổ, tôn tạo chùa, trong đó yêu cầu việc can thiệp vào di tích phải có căn cứ, giữ gìn giá trị kiến trúc và có sự thống nhất của nhà chùa, nhân dân địa phương.
Theo báo cáo của UBND xã Phượng Dực, năm 2025 công trình tu bổ, tôn tạo Chùa Tri Chỉ đã hoàn thành thi công, nghiệm thu và bàn giao đưa vào sử dụng. Đây là bước quan trọng để di tích tiếp tục phục vụ đời sống tín ngưỡng, đồng thời tạo điều kiện phát huy giá trị trong giáo dục truyền thống và giới thiệu văn hóa địa phương.
Ngày nay, đến với Chùa Tri Chỉ là đến với nhiều lớp ký ức cùng hiện diện: ký ức về vùng đồng chiêm trũng; câu chuyện những mục đồng nặn tượng Phật; sự đồng lòng của sáu giáp hợp ba ngôi chùa thành một; dấu ấn của các bậc cao tăng và những năm tháng chiến tranh. Chính những lớp văn hóa ấy làm cho ngôi chùa có giá trị vượt ra ngoài một công trình thờ tự.
Chùa Tri Chỉ có thể được xem như một biểu tượng của tinh thần đoàn kết, lòng hướng thiện và sức sống bền bỉ của cộng đồng làng quê. Qua hơn một thế kỷ kể từ lần đại dựng đầu thế kỷ XX, mái chùa vẫn là nơi người dân Tri Chỉ tìm về cội nguồn, gìn giữ đạo lý, trao truyền ký ức và bồi đắp tình quê. Đó cũng chính là hình ảnh đẹp về con người Tri Chỉ – mộc mạc, nghĩa tình, gắn bó cộng đồng và trân trọng những di sản cha ông để lại.