Làng Núi Y Sơn, xã Đồng Mai, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây cũ nay là 3 tổ dân phố 28,29,30 phường Yên Nghĩa – Thành Phố Hà Nội, có một di tích được xây dựng từ lâu đời, đây chính là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng của toàn thể dân Làng Núi Y Sơn. Thôn Y Sơn, xã Đồng Mai, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây có một di tích cổ được xây dựng từ lâu đời, đây chính là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng của toàn thể dân làng Y Sơn. Di tích được gọi theo tên thôn là chùa Y Sơn. Chùa còn có tên chữ là Bảo Phúc tự.
Y Sơn là một làng Việt cổ, xưa kia có tên là làng Núi, nằm trong vùng châu thổ sông Hồng, sông Đáy có đê bao bọc xung quanh. Y Sơn là một trong chín thôn thuộc xã Đồng Mai cũ gồm: Cổ Bản, Nhân Huệ, Nhân Đạo, Tòng Công, Phúc Mậu, Đồng Hoàng, Bãi Đồng Hoàng và Y Sơn.
Thời vua Tự Đức, Y Sơn thuộc xã Mai Lĩnh, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Nội. Cuối thế kỷ 19, Y Sơn thuộc xã Mai Lĩnh, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông. Sau năm 1954, thôn Y Sơn thuộc xã Đồng Mai, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây
Năm 1965 hợp nhất hai tỉnh Hà Đông và Sơn Tây thành tỉnh Hà Tây.
Năm 1975 tỉnh Hà Tây sát nhập với tỉnh Hòa Bình thành tỉnh Hà Sơn Bình.
Từ tháng 9/1991 tách hai tỉnh Hà Tây và Hòa Bình, huyện Thanh Oai lại thuộc tỉnh Hà Tây như trước.
Ngày 01 tháng 08 năm 2008, toàn bộ tỉnh Hà Tây sát nhập với thành phố Hà Nội, thành phố Hà Đông Tỉnh Hà Tây được nhập về thủ đô Hà Nội. Ngày 08 tháng 05 năm 2009, Chính phủ ra nghị quyết thành lập quận Hà Đông trực thuộc thủ đô Hà Nội trên cơ sở toàn bộ diện tích, dân số của thành phố Hà Đông và thành lập 7 phường: Biên Giang, Đồng Mai, Dương Nội, Kiến Hưng, Phú Lãm, Phú Lương, Yên Nghĩa trên cơ sở 7 xã có tên tương ứng. Từ đó, Hà Đông trở thành quận nội thành thứ 10 của thủ đô, gồm 17 phường trực thuộc.
Ngày 01 tháng 07 năm 2025 quận Hà Đông giải thể để thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, không tổ chức cấp huyện. Phường Đồng Mai sát nhập với phường Yên Nghĩa lấy tên là phường Yên Nghĩa. Di tích đình Y Sơn có địa chỉ tại phường Yên Nghĩa, thành phố Hà Nội.
Y Sơn là một làng Việt cổ có từ xa xưa, cùng với việc tụ cư lập làng, hệ thống tôn giáo cũng sớm được xây dựng để đáp ứng nhu cầu tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng cư dân làng xã, đồng thời bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Đạo Phật ra đời vào thế kỷ VI trước Công nguyên (cách đây hơn 2500 năm) ở một tiểu quốc thuộc Ấn Độ - người sáng lập là Thái tử Tất Đạt Đa (Siddhartha). Người tự nguyện rời bỏ chốn quyền quý để trở thành một người ẩn tu khổ hạnh nhưng không đạt được sự yên tĩnh trong tâm hồn và không nhận thức được chân lý. Sau 6 năm đó, Ngài từ bỏ tu khổ hạnh để đi vào tư duy trí tuệ. Cuối cùng, sau 49 ngày thiền định dưới gốc cây Bồ đề, chìm đắm trong những tư duy sâu thẳm, cuối cùng Ngài đã đến được với chân lý và có hiệu là Thích Ca Mâu Ni.
Dần dần về sau, đạo Phật lan tỏa nhiều nơi để trở thành một trong ba tôn giáo lớn của thế giới. Gốc của đạo Phật là một hệ triết học vô thần, có tầm nhìn sâu sắc về vạn vật, rất đề cao trí tuệ để giác ngộ giải thoát, chú trọng nếp sống tương sáng, coi nhẹ lễ nghi, bác bỏ sự phân biệt đẳng cấp. Đạo Phật chủ trương bình đẳng giữa người và người, đề cao từ bi, nêu số phận con người là tự mình tạo nên và phải tự chịu trách nhiệm không do định trước và thần thánh quyết định.
Sau khi Thích Ca nhập Niết Bàn, đạo Phật thành tôn giáo vào thế kỷ II trước Công Nguyên, chia thành 2 phái: Đại Thừa (cỗ xe lớn dựa được rất nhiều người đi xa, tức tới cõi đại giác) và Tiểu Thừa (cỗ xe nhỏ, ai tu người đó hưởng quả phúc, không đặt vấn đề độ tha, giác tha...). Dần dần, từ khoảng thế kỷ VIII trở đi, đạo Phật phai tàn ở Ấn Độ, nhưng ngày càng phát triển ở các nước khác trên thế giới.
Đạo Phật vào đất Việt từ rất sớm (vào thế kỷ III trước Công nguyên). Sau đó, theo con đường thương mại và truyền đạo, vào các thế kỷ đầu Công nguyên, đạo Phật được truyền bá mạnh hơn vào đất Việt. Đạo Phật được dân Việt tin theo mạnh mẽ để dần trở thành một hệ tư tưởng bao trùm, góp phần tập hợp lực lượng chống giặc ngoại xâm. Vào giữa thế kỷ VI, một người họ Lý đã lấy danh nghĩa là con Phật để giành chính quyền và làm vua nước Vạn Xuân (Lý Phật Tử - 571). Cũng thời gian này do đạo Phật dung hội mạnh với tín ngưỡng bản địa, để phù hợp với người Việt. Song, tới thời Lý (thế kỷ XI) đạo Phật do tính chất thoát tục và từ bi hỉ xả, nên không thể tham gia tích cực vào chính trị trong xu thế phát triển mạnh mẽ của lịch sử, đồng thời bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, vì thế Thảo Đường và Trúc Lâm ra đời. Song trước xu thế phát triển của Nho giáo và thực tế biến đổi của xã hội, nó bị suy thoái vào thế kỷ XV.
Tới khoảng giữa thế kỷ XVI, gần như Phật giáo được phục hưng để dần phát triển mạnh mẽ ở thế kỷ XVII rồi lại suy vào cuối thế kỷ này, tuy nhiên nó đã ăn sâu vào tâm khảm quần chúng nên không thể bị tan rã. Tới những năm ba mươi của thế kỷ XX Phật giáo lại được chấn hưng, như một tiếng gọi về cội, góp phần chống văn hóa Tây phương.
Suốt hơn 2000 năm đạo Phật đã cùng tồn tại với những bước thăng trầm của lịch sử người Việt và luôn tạo thế cân bằng cho những khắc khoải của xã hội. Do vậy các ngôi chùa thờ Phật cũng được xây dựng và phát triển. Chùa Y Sơn cũng như nhiều ngôi chùa làng khác được dựng lên với mục đích dùng giáo lý nhà Phật, đức Phật từ bi để khuyến thiện, trừng ác, giáo dục lòng nhân nghĩa cho con người. Đây cũng là nơi giới thiệu và phát huy truyền thống lao động sáng tạo của tổ tiên cho thế hệ hôm nay và mai sau.
hùa Y Sơn tồn tại nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng dân làng Y Sơn. Nơi đây là một công trình kiến trúc Phật giáo thờ Phật theo phái Đại thừa. Xét theo giá trị nổi bật, chùa Y Sơn thuộc di tích kiến trúc nghệ thuật dạng chùa.
Chùa làng Y Sơn được tọa lạc trên một khu đất đẹp, trông về hướng Nam. Phía trước chùa là nơi quần tụ của dân cư, xung quanh là vườn chùa có trồng các loại hoa, cây cảnh và cây ăn quả, cánh đồng bát ngát hút tầm mắt. Theo đạo Phật hướng Nam là hướng mát mẻ, miền của trí tuệ (diệt trừ vô minh), cũng là hướng của thiện nghiệp.
Qua lời kể của các cụ cao niên trong làng thì chùa Y Sơn xưa kia đồ đồ sộ của vùng Thanh Oai nhưng trải qua chiến tranh ngôi chùa cổ không còn giữ được nguyên dáng vẻ ban đầu khởi dựng. Để giữ gìn di tích lịch sử theo truyền thống uống nước nhớ nguồn, dân làng Y Sơn đã trùng tu lại ngôi chùa khang trang như hiện nay.
Hiện tại, chùa Y Sơn gồm các hạng mục công trình: chùa chính, nhà Tổ, nhà Mẫu, hệ thống sân, vườn, cây ăn quả, xung quanh xây tường bảo vệ.
Từ cổng vào qua một khoảng sân lát gạch Bát tràng là tới chùa chính. Chùa chính được kết cấu theo kiểu chữ Đinh (丁) gồm tòa Tiền đường và Thượng điện.
Chùa Y Sơn ra đời nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh cho đại đa số người dân ở làng Y Sơn. Người dân đến chùa cầu Phật, lễ bái thường vào các ngày mùng một, ngày rằm âm lịch. Các ngày lễ lớn như Tết Nguyên đán, Thượng nguyên, Phật đản, Vu lan... lượng người đến chùa rất đông.
Ngoài ra, trong các ngày hội làng, ngày kỷ niệm sinh, hóa của các vị Thành hoàng làng, chùa cũng mở cửa đón tiếp dân làng và khách thập phương. Trong chùa không có hiện tượng mê tín dị đoan, việc trông nom phụng thờ do sư trụ trì và các vãi già phụ trách rất kính Phật, đoàn kết.