Tên chữ của chùa là Kim Tiên tự (金仙寺). Việc sử dụng tên chữ theo truyền thống Hán văn của các ngôi chùa Bắc Bộ cho thấy di tích thuộc dòng chảy chung của văn hóa Phật giáo làng xã Việt Nam. Tên gọi này được cộng đồng sử dụng và lưu truyền, trở thành một thành tố trong hệ thống di sản văn hóa của địa phương.
Căn cứ vào hệ thống tư liệu hiện còn tại cụm di tích, đặc biệt là các văn bia, có thể nhận thấy lịch sử của Chùa Yên Lộ đã được hình thành và phát triển từ khá sớm. Những tư liệu liên quan đến thời Hoàng triều Hậu Lê là cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử tồn tại của di tích cũng như sự phát triển của đời sống tín ngưỡng tại làng Yên Lộ.
Chùa Yên Lộ hiện nay là một công trình đã trải qua quá trình tu bổ, phục dựng sau những biến động lịch sử. Do tác động của chiến tranh, thời gian và điều kiện tự nhiên, nhiều cấu kiện kiến trúc cổ của chùa không còn nguyên vẹn. Diện mạo hiện nay về cơ bản được xây dựng, tu sửa bằng các vật liệu hiện đại, trong đó có bê tông, trên cơ sở kế thừa vị trí và không gian truyền thống của di tích.
Mặc dù vậy, tổng thể chùa vẫn thể hiện rõ chức năng của một cơ sở thờ Phật truyền thống. Khuôn viên di tích bao gồm không gian thờ tự chính, sân chùa và các bộ phận phụ trợ phục vụ hoạt động tín ngưỡng.
Không gian sân chùa là nơi chuyển tiếp giữa thế giới sinh hoạt đời thường với không gian linh thiêng của Phật điện. Đây cũng là nơi cộng đồng tập trung trong những dịp lễ, tiết, ngày sóc vọng và đặc biệt là trong thời gian diễn ra lễ hội truyền thống của làng.
Tòa Tam bảo là không gian thờ tự quan trọng nhất của Chùa Yên Lộ, là nơi đặt hệ thống tượng Phật và tiến hành các nghi lễ Phật giáo.
Do kiến trúc cổ đã bị mai một qua chiến tranh và các lần sửa chữa, công trình hiện nay mang đặc điểm của kiến trúc được phục dựng, tu bổ trong thời kỳ hiện đại. Các cấu kiện bê tông được sử dụng nhằm bảo đảm độ bền vững và đáp ứng yêu cầu sử dụng của cộng đồng.
Mặc dù không còn đầy đủ các cấu kiện gỗ cổ để có thể nghiên cứu sâu về kỹ thuật mộng, kết cấu vì kèo hay phong cách chạm khắc của từng giai đoạn, việc duy trì hình thức không gian thờ tự truyền thống vẫn có ý nghĩa trong việc bảo tồn chức năng và ký ức văn hóa của di tích.
Không gian nội thất Tam bảo là nơi thể hiện rõ nhất sự giao thoa giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian. Việc bài trí tượng thờ, đồ thờ và các vật dụng nghi lễ tạo thành một chỉnh thể phục vụ nhu cầu tu hành, lễ Phật và sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân.
Chùa là nơi thực hành tín ngưỡng Phật giáo của cộng đồng dân cư Yên Lộ. Người dân đến chùa vào các ngày lễ, Tết, ngày sóc vọng và các dịp quan trọng trong năm để lễ Phật, cầu bình an, cầu sức khỏe và tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân.
HỆ THỐNG VĂN BIA – GIÁ TRỊ ĐẶC BIỆT CỦA DI TÍCH
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Chùa Yên Lộ hiện nay là hệ thống văn bia đá còn được lưu giữ trong khuôn viên di tích và trong không gian cụm Đình – Chùa Yên Lộ.
Nếu kiến trúc cổ của chùa đã bị biến đổi đáng kể thì văn bia lại có khả năng cung cấp những thông tin trực tiếp về lịch sử di tích và cộng đồng cư dân. Có thể xem hệ thống văn bia tại đây như một dạng “sử liệu bằng đá”, ghi lại những sự kiện, nhân vật và hoạt động liên quan đến di tích qua nhiều thời kỳ.
GIÁ TRỊ VĂN HÓA – TÍN NGƯỠNG
Chùa Yên Lộ là nơi bảo tồn và thực hành những giá trị văn hóa tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng.
Trong đời sống người dân địa phương, chùa là nơi gửi gắm nhu cầu tâm linh, đồng thời là không gian giáo dục đạo đức, hướng con người tới những giá trị từ bi, hướng thiện, nhân ái và đoàn kết cộng đồng.
Các nghi lễ Phật giáo được tổ chức tại chùa hòa quyện với phong tục truyền thống của làng. Chính quá trình này tạo nên bản sắc riêng của đời sống tín ngưỡng Yên Lộ.
Đặc biệt, tục thờ Hậu thể hiện một quan niệm đạo lý sâu sắc của người Việt: người có công với cộng đồng không bị lãng quên mà được ghi nhận và tưởng niệm lâu dài. Đây là biểu hiện của truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời góp phần duy trì mối liên kết giữa các thế hệ trong cộng đồng làng xã.
Hàng năm, vào ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch, cộng đồng dân cư Yên Lộ tổ chức lễ hội truyền thống.
Đây là dịp quan trọng để nhân dân địa phương tưởng nhớ các bậc tiền nhân, thực hành các nghi lễ tín ngưỡng và cầu mong một năm mới bình an, mùa màng thuận lợi, nhân dân mạnh khỏe, gia đình hạnh phúc.
Lễ hội đồng thời là dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, củng cố tình đoàn kết và truyền dạy các phong tục tập quán truyền thống cho thế hệ trẻ.
IÁ TRỊ KIẾN TRÚC – NGHỆ THUẬT
Về phương diện kiến trúc, giá trị nổi bật hiện nay của Chùa Yên Lộ nằm ở tính liên tục của không gian văn hóa và vị trí di tích hơn là ở những cấu kiện kiến trúc cổ còn nguyên vẹn.
Do chiến tranh và quá trình tu bổ, diện mạo kiến trúc cổ của chùa đã bị biến đổi đáng kể. Nhiều cấu kiện truyền thống không còn được bảo lưu, công trình hiện nay phần lớn sử dụng vật liệu bê tông.
Tuy nhiên, việc bảo tồn vị trí, mặt bằng, không gian thờ tự và các tư liệu gắn với chùa đã giúp duy trì mối liên hệ giữa di tích hiện tại với lịch sử của cộng đồng.
Đặc biệt, các văn bia đá còn tồn tại là những di vật trực tiếp giúp nhận diện chiều sâu lịch sử của di tích. Vì vậy, khi đánh giá giá trị kiến trúc – nghệ thuật của Chùa Yên Lộ cần đặt công trình trong tổng thể kiến trúc – di vật – cảnh quan – văn hóa tín ngưỡng, thay vì chỉ căn cứ vào hình thức kiến trúc hiện tồn.
GIÁ TRỊ CỦA DI TÍCH TRONG CỤM ĐÌNH – CHÙA YÊN LỘ
Chùa Yên Lộ có mối quan hệ hữu cơ với Đình làng Yên Lộ. Hai công trình tạo thành một không gian văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của làng.
Nếu đình phản ánh rõ nét tín ngưỡng Thành hoàng và tổ chức cộng đồng làng xã thì chùa phản ánh đời sống Phật giáo và nhu cầu hướng thiện của nhân dân. Hai thiết chế cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau và cùng tham gia vào việc duy trì trật tự văn hóa, đạo đức và phong tục của cộng đồng.
Hệ thống văn bia phân bố trong cụm di tích càng làm nổi bật mối quan hệ này. Những người có công với đình, chùa và cộng đồng được ghi nhận qua các thế hệ, tạo thành một hệ thống ký ức lịch sử tương đối liên tục.
Vì vậy, giá trị của Chùa Yên Lộ cần được xem xét trong tổng thể cụm di tích Đình – Chùa Yên Lộ, trong không gian lịch sử của làng và trong mối quan hệ với cảnh quan sông Đáy, đê tả Đáy.
Chùa Yên Lộ – Kim Tiên tự (金仙寺) là một di tích có giá trị trên nhiều phương diện. Trước hết, di tích phản ánh quá trình hình thành và phát triển của đời sống tín ngưỡng Phật giáo trong cộng đồng cư dân Yên Lộ. Đồng thời, chùa là một bộ phận không thể tách rời của không gian văn hóa làng Yên Lộ và cụm di tích Đình – Chùa.
Mặc dù kiến trúc cổ đã bị mai một đáng kể do chiến tranh và quá trình tu bổ, giá trị lịch sử của di tích vẫn được bảo lưu thông qua hệ thống văn bia và các thực hành văn hóa tín ngưỡng được cộng đồng duy trì.
Đặc biệt, các văn bia Hán Nôm có ý nghĩa như những chứng tích trực tiếp về lịch sử di tích. Nội dung bia cho phép nghiên cứu nhiều phương diện của xã hội truyền thống: lịch sử xây dựng và tu bổ công trình, hoạt động công đức, ruộng đất, tổ chức làng xã, quan hệ cộng đồng, phong tục thờ Hậu và đời sống tín ngưỡng.
Cùng với đó, lễ hội truyền thống được tổ chức vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch, các nghi thức tế lễ, văn tế, văn rước và những lệ tục liên quan tạo nên lớp di sản văn hóa phi vật thể quý giá, góp phần duy trì ký ức cộng đồng.
Có thể khẳng định rằng, giá trị nổi bật của Chùa Yên Lộ không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc hiện tồn mà còn nằm trong chiều sâu lịch sử, hệ thống tư liệu Hán Nôm, ký ức cộng đồng và các thực hành văn hóa tín ngưỡng được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di tích, cần đặt Chùa Yên Lộ trong tổng thể không gian Đình – Chùa – làng Yên Lộ – sông Đáy – đê tả Đáy, đồng thời coi trọng cả hai phương diện: bảo tồn những di vật vật thể còn lại và duy trì những giá trị văn hóa phi vật thể đang được cộng đồng thực hành.
Đây chính là cơ sở để di tích tiếp tục phát huy vai trò là địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng và giáo dục truyền thống, góp phần giáo dục các thế hệ hôm nay và mai sau về lịch sử quê hương, truyền thống đoàn kết cộng đồng và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.