Đền Ba Voi

Di tích đền Ba Voi thuộc thôn Tiên Hùng, xã Phúc Thịnh, thành phố Hà Nội.

Đền Ba Voi thờ Đức Thánh Tam Giang là anh em Trương Hống và Trương Hát đã có công giúp Triệu Việt Vương đánh đuổi giặc Lương, đem lại thái bình cho đất nước.

Sự tích về hai vị thần họ Trương được ghi chép trong một số thư tịch cổ đều thống nhất hai vị Thánh họ Trương được sinh ra từ làng Vân Mẫu, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh). Thân mẫu là bà Từ Nhan, họ Phùng. Năm 20 tuổi, Trương Hống và Trương Hát có võ lược hơn người,tư chất thông minh. Bấy giờ, nước ta bị giặc Lương xâm lược, Triệu Quang Phục phải rút về đầm Dạ Trạch để phòng thủ, củng cố lực lượng, chiêu mộ nhân tài, tuyển thêm binh lính để chống giặc, cứu nước. Hưởng ứng lời kêu gọi của Triệu Quang Phục, hai anh em họ Trương đã ra nhập đội quân lên đường cứu nước. Hai ông đã nghiên cứu địa hình chiến trận, bầy kế đi thuyền để giải vây bốn ngả, tấn công quân xâm lược nhà Lương. Bị đánh bất ngờ quân giặc thua to chạy về nước. Thắng trận trở về, hai anh em họ Trương được được nhà vua phong thưởng tước lộc và được cử về trấn thủ ở xứ kinh Bắc và huyện Đông Ngàn. Khi Lý Nam Đế mất, Triệu Quang Phục xưng vương, đóng đô ở thành Long Biên. Đất nước sạch bóng quân thù, thiên hạ đang yên hưởng thái bình thì các thế lực cát cứ lại nổi lên ở nhiều nơi, trong đó có thế lực Lý Phật Tử -  cháu họ của Lý Nam Đế. Hai bên giao chiến mấy trận, Lý Phật Tử có phần thất thế  liền xin giảng hoà. Sau Phật Tử cho con trai là Nhã Lang Vương xin cầu hôn với con gái Triệu Quang Phục là Cảo Nương. Mặc dù các tướng lĩnh, anh em họ Trương hết sức can ngăn nhưng vua Triệu không nghe.  Sau hai ông xin từ quan vào núi Phù Lam (nay là nùi Phù Long, huyện Phúc Thọ) để ẩn dật.

Sau này, Lý Phật Tử lật đổ Triệu Quang Phục lên ngôi vương (gọi là Hậu Lý Nam Đế), vua Lý cho mời hai anh em họ Trương về triều làm quan nhưng hai ông nhất mực từ chối vì giữ lòng trung với vua cũ qua câu nói nổi tiếng “Tôi trung không thờ hai chúa”. Bị từ chối, Lý Phật Tử ra lệnh truy bắt hai ông. Tình thế hiểm nghèo, các ông đã quyết định tuẫn tiết, không chịu khuất phục, không để bị bắt.

Hai anh em họ Trương cho đóng một chiếc thuyền lớn đưa cả gia quyến cùng ba voi chiến lên thuyền xuôi theo dòng Nguyệt Đức. Khi thuyền đến địa phận Tiên Hùng ngày nay (xưa kia là một rừng ổi rất tốt tươi và nhiều hoa trái, chim muông), hai ông đã cho ba voi lên và dặn chúng ở lại để chờ chủ rồi tiếp tục xuôi dòng Nguyệt Đức đến ngã ba Xà (nay là ngã ba Xà thuộc huyện Yên Phong, Bắc Ninh cũ). Sau khi thăm mộ thân mẫu, các ngài đã đục thủng thuyền tuẫn tiết, hôm ấy là ngày mùng 4 tháng tư. Ba con voi chiến chờ mãi không thấy chủ quay lại, chúng đã chụm vào nhau không ăn, không uống hơn một tháng trời thì chết. Nhân dân địa phương đã lập đền thờ Đức thánh Tam Giang trên khu rừng mà Ba con voi chiến đã chết và đền có tên là đền Ba Voi. Ngoài hai vị Thánh Tam Giang, đền Ba Voi còn thờ thần Châu Lang Đại vương. Ngài là thần bản thổ có công phù giúp dân làng ngay từ thuở khai hương lập ấp, ngày một phồn thịnh phát triển.

Đền Ba Voi tọa ngự bên dòng sông Nguyệt Đức xưa, dòng sông gợi nhớ về câu chuyện làm cảm động lòng người. Đền được xây dựng theo hướng Đông Bắc, hướng về Ngã ba Xà. Các đơn nguyên kiến trúc được bố trí theo chiều sâu, từ ngoài vào gồm Nghi môn, sân, tiền tế và hậu cung.

Nghi môn làm lối tứ trụ, được bố trí 1 cổng lớn ở giữa và hai cổng nhỏ hai bên nối với nhau bằng 4 trụ (2 lớn, 2 nhỏ).

Tiền tế gồm 3 gian 2  trái, làm lối chống diêm 2 tầng 8 mái, uốn đao cong, phần chồng diêm xung quanh bằng hệ thống chắn song con tiện gỗ tạo sự thông thoáng cho ngôi đền. Trên nóc trang trí đề tài lưỡng long chầu nhật, các đầu đao trang trí rồng, lân chạy bờ dải. Phía trước trổ 3 cửa lớn, lắp cửa bức bàn gỗ, hai gian bên xây tường trổ cửa sổ hình chữ “thọ”, trên lắp bức phù điêu trang trí tứ linh, mái lợp ngói, nền lát gạch đỏ. Trang trí trên kiến trúc chủ yếu là hoa văn lá lật, văn triện, đao mác. Hậu cung được nối với tiền tế tạo kết cấu chữ “đinh” gồm 2 gian chạy dọc, mái lợp ngói, nền lát gạch. Phía dưới xây bệ để bài trí đồ thờ. Trang trí trên bộ vì chủ yếu là hoa văn lá lật, văn triện.

Kiến trúc đền Ba Voi tuy mới trùng tu song ngôi đền vẫn bảo lưu được dáng vẻ đặc trưng của kiến trúc tín ngưỡng truyền thống. Đó là kiểu kiến trúc mái cong, quy hoạch hợp lý, cân đối hài hòa với cảnh quan thiên nhiên bao quanh. Các mảng chạm, hoa văn trang trí với đề tài tứ linh, tứ quý tôn thêm vẻ đẹp của kiến trúc đền, phản ánh trình độ thẩm mỹ, ước vọng của người xưa về một cuộc sống đủ đầy, về sự bình yên, hòa nhập giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ. Đặc biệt tượng Ba Voi chiến mới được dân làng phục dựng bằng đá đã thể hiện tấm lòng ngưỡng mộ của người dân với đức Thánh, với Ba ông voi.

Các di vật trong đều được sơn son thếp vàng đẹp mắt. Đặc biệt khám thờ được làm rất công phu với ba tượng thờ có mặt diện sắc hồng, hiền từ, tư thế đĩnh đạc, áo được trang trí hổ phù, rồng chầu, tay cầm linh vật. Tượng thần đặc tả chân dung một cách sống động, chân thực và rất có hồn.  

Hằng năm, hội làng được tổ chức vào ngày 12 tháng 10 âm lịch là ngày vào đám kỳ phúc, dân làng Tiên Hùng tổ chức tế lễ nhằm tri ân công tích của các vị thần được thờ. Ngoài ngày lễ chính, hàng năm, đền còn diễn ra hai kỳ lễ trọng:

Cùng tham dự lễ hội đền Sọ, xã Phù Lỗ, huyện Sóc Sơn (cũ) nay là xã Sóc Sơn, thành phố Hà Nội (còn gọi là đền Tam Tổng) vào ngày 1 và 2 âm lịch hàng năm. Lễ hội này gắn với truyền thuyết Phù Đổng Thiên Vương sau khi đánh ta giặc ngoại xâm, trên đường lên núi Sóc, khi dừng chân tại đây đã lấy nước giếng của làng để ăn uống, sinh hoạt nên trong ngày lễ hội, dân làng phải rước nước đến hội phục vụ việc thờ cúng.

Hội thi bơi trải: Điểm độc đáo của lễ hội đền Ba Voi là Hội thi bơi trải.  Trước đây, hội bơi trải được tổ chức vào ngày 21 tháng 7 âm lịch hàng năm. Các thuyền bơi được chia theo các phe, giáp của làng. Điểm xuất phát từ cầu Phù Lỗ (thuộc thôn Tiên Hùng) đến ngã ba Xà - nơi các vị thần tuẫn tiết, nhân dân chuẩn bị đồ tế lễ đều có hai chiếc thuyền mã. Sau khi tế lễ sẽ diễn lại nghi lễ chèo đò rồi hoá thuyền tại đền.

Đền Ba Voi được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa, nghệ thuật cấp Thành phố tại Quyết định số 5053/QĐ-UBND ngày 06/10/2015.