1. Lịch sử hình thành và nhân vật thờ phụng
Vị trí: Cụm di tích tọa lạc tại làng Cổ Ngõa, xã Liên Minh, là nơi giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng bản địa và đạo Phật.
Đền Cổ Ngõa: Nơi đây thờ vị thần Thành hoàng là Hải Diệu tướng quân - người con của quê hương đã có công lớn giúp Hai Bà Trưng làm nên cuộc khởi nghĩa chấn động non sông năm 40. Ngoài ra, đền còn phối thờ quận công Lê Bình (thời Lê Trung Hưng), người có công đắp đê chắn lũ giúp dân. Nằm cạnh đền còn có ngôi miếu nhỏ thờ bà Lê Thị Hạnh (thân mẫu của tướng quân Hải Diệu).
Chùa Cổ Ngõa: Quần thể chùa tọa lạc chung trên một thửa đất với đền, được bài trí hài hòa theo nguyên tắc “Tiền Phật, hậu Thánh”. Chùa có lịch sử rất lâu đời, minh chứng qua việc hiện còn lưu giữ bia đá ghi lại việc trùng tu từ năm Hồng Đức thứ 20 (1489) và quả chuông đúc năm Cảnh Thịnh thứ 6 (1789).
2. Đặc trưng nghệ thuật kiến trúc và di vật quý
Kiến trúc Đền Cổ Ngõa: Đền được xây theo lối chữ "đinh" hướng Đông Nam, gồm nhà tiền tế và hậu cung. Di vật nổi bật nhất là cỗ kiệu rước mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII-XIX, chạm khắc 8 đòn rồng và mặt hổ phù uy quyền. Gian hậu cung sở hữu nhang án đầu thế kỷ XX kiểu "chân quỳ dạ cá" cùng khám thờ lộng lẫy chạm khắc cảnh tứ quý (xuân, hạ, thu, đông) mang đậm nghệ thuật cuối thế kỷ XIX. Trong đền lưu giữ nhiều bảo vật như long ngai, bài vị, thần phả sắc phong. Đặc biệt, pho tượng chân dung mẫu Lê Thị Hạnh thể hiện nội tâm rất sống động, là thành công lớn của nghệ thuật tạc tượng dân gian.
Kiến trúc Chùa Cổ Ngõa: Chùa quay hướng Tây Bắc, cũng có bố cục chữ "đinh" với Tiền đường (5 gian) và Thượng điện (3 gian). Điểm nhấn kiến trúc là hệ thống kết cấu bằng gỗ được chạm khắc hình vân xoắn, sóng nước, kết hợp với bức cửa võng đục thủng đề tài rồng chầu mặt trời và tứ linh vô cùng điêu luyện. Chùa hiện lưu giữ được nhiều pho tượng Phật có giá trị nghệ thuật cao (như Quan Âm Bồ tát, Đại Thế Chí Bồ tát) mang phong cách từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX.
Với những bề dày về văn hóa, lịch sử và giá trị kiến trúc tạc tượng điêu luyện qua các triều đại, cụm đền, chùa Cổ Ngõa đã được Bộ Văn hóa Thông tin chính thức xếp hạng là Di tích Lịch sử - Nghệ thuật vào năm 1990