Câu chuyện điểm đến
01Bài giới thiệu về di tích ĐỀN DƯ XÁ HẠ
Đền Dư Xá Hạ thuộc thôn Dư Xá, xã Hòa Xá, thành phố Hà Nội. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp Thành phố theo Quyết định số 286/QĐ-UBND ngày 02/02/2008.

Di tích hiện diện trên địa phận thôn Dư Xá xã Hòa Xá, thành phố Hà Nội. Mảnh đất anh hùng, mảnh đất địa linh nhân kiệt này nằm trong dòng chảy văn hóa của đồng bằng châu thổ sông Hồng. Xưa, làng có tên gọi khác là Kẻ Dừa, thuộc tổng Thái Đường, huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam Thượng, đầu thế kỷ XX triều vua Khải Định (1916-1925) thuộc tỉnh Hà Đông. Ngày nay làng Dư Xá Hạ thuộc thôn Dư Xá, xã Hòa Xá, thành phố Hà Nội.

Đền Dư Xá Hạ thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh, một trong tứ vị thần bất tử của dân tộc ta từ những buổi bình minh dựng nước. Mẫu Liễu cũng thường được coi là thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu hay đạo Mẫu (tứ phủ) của người Việt. Nói tới tín ngưỡng Tứ phủ trước hết người ta thường nói đến Mẫu Thượng thiên, Cửu Thiên huyền nữ, Thánh Mẫu và thường được đồng nhất với Liễu Hạnh - người mà theo thần tích và truyền thuyết có quê quán, gốc tích, có ngày giáng, ngày tháng rất rõ rằng, bà vừa là thiên thần, vừa là nhân thần. Bao phủ quanh Bà là một màn huyền thoại dầy đặc vừa có yếu tố thực, vừa có yếu tố kì ảo, truyền thuyết về Mẫu Liễu như sau:

Ở làng An Thái, xã Vân Cát, huyện Thiện Bản có ông Lê Thái Công hiền lành phúc đức, thường ngày đêm đốt hương thờ phụng Trời, Phật. Năm Thiên Hựu (đời vua Lê Anh Tông - 1557), bà vợ ông có mang đã quá kỳ sinh thì mắc bệnh nặng, chữa mãi mà không khỏi. Có một đạo sĩ đến giúp, làm phép cho ông được nằm mộng lên thiên đình. Tại đây ông chứng kiến cảnh Đệ nhị Tiên chúa Quỳnh Nương phạm lỗi (đánh vỡ chén ngọc) bị đày xuống trần gian. Khi ông tỉnh giấc, vợ ông vừa trở dạ sinh được một con gái. Đêm ấy có hương lạ thơm nức ở trong nhà, trăng sáng soi vào cửa sổ. Nhớ lại giấc mộng, ông bà bèn đặt tên con gái là Giáng Tiên. Cô gái lớn lên nhan sắc xinh đẹp lạ thường mà lại đủ tài văn thơ đàn nhạc. Ông bà Lê Thái công gả con gái cho Đào lang (chàng trai dưới gốc Đào), con nuôi của ban ông là Trấn công.

Vợ chồng Giáng Tiên sinh được 2 con thì ngày 3 tháng 3, Giáng Tiên không bị bệnh mà mất, mới có 21 tuổi. Nàng đã hết hạn đày nên phải trở về trời. Vì còn nặng trần duyên, nàng luôn sầu não, có xin vua trời cho tái hợp với gia đình. Vua trời đồng ý và phong cho nàng làm Liễu Hạnh công chúa. Nàng về thăm cha mẹ và chồng con nhưng vì là thần tiên nên không thể ở lại như người trần tục. Khi cha, mẹ và chống mất, con cái đã trưởng thành, Liễu Hạnh đi mây về gió, hóa phép để đùa cợt với người đời, khi thì thành bà già tựa gậy trúc bên đường, khi thì hóa thành cô gái đẹp trong quán trọ.

Người lành được phúc, người bỡn cợt bị tai vạ. nàng lên Lạng Sơn biến thành người đẹp họa thơ thách đố với Trạng Bùng (Phùng Khắc Khoan), về Hồ Tây họp bạn văn chương với các danh sĩ họ Phùng, Ngô, Lý. Rồi Liễu Hạnh vào làng Sóc ở Nghệ An. Tại đây, nàng kết hôn với một thư sinh (hậu sinh của chồng cũ), nhưng chỉ ít lâu lại phải về trời ở thiên cung. Liều Hạnh vẫn khao khát một cuộc đời trên thế, lại nằng nặc xin xuống trấn lần nữa. Thượng đế phải chiếu ý, cho thêm hai cô Quế và Thị cùng Liễu Hạnh về phố Cát (Thanh Hóa). Nàng vẫn tiếp tục tác oai, tác quái. Dân địa phương phải lập đền thờ. Vua chúa cho quân đến đẹp, phá tan đền của Liễu Hạnh nhưng sau đó, nàng làm phép cho bệnh dịch lan tràn. Nhân dân hoảng sợ cho là Liễu Hạnh trừng phạt, nên xin triều đình cho lập lại đền mới trong Phố Cát và sắc phong “Mã Hoàng công chúa". Tiên chúa sau đó nhiều lần giúp vua đánh giặc nên được gia tăng là “Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương". Ngôi đền Dư Xá Hạ cũng là một trong rất nhiều địa điểm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh trên toàn quốc.

Đền Dư Xá Hạ thờ đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong tứ bất tử của nước ta. Truyền thuyết về Mẫu Liễu Hạnh đã kéo theo một tín ngưỡng, một sinh hoạt lễ hội có tầm vóc lớn không chỉ ở một vùng riêng biệt nào đó mà là phạm vi cả nước. Với những giá trị nổi bật, xét theo luật Di sản văn hoá, di tích thuộc loại hình lịch sử - văn hóa.

Ngôi đền chính nhìn theo hướng Tây Nam với các hạng mục công trình chính: Đại bái và Hậu cung. Phía trước đền là đê sông Đáy, một con đê có thời gian tồn tại gần một ngàn năm, cũng chính con đê này đã gắn bó máu thịt với nhân dân nơi đây qua biết bao thăng trầm của thời cuộc.

Bên trong khám thờ là tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh, tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong tư thế ngồi trên sập, tóc búi cao, khuôn mặt bầu tròn phúc hậu, áo hai lớp, tay phải tượng cần quạt đặt bên đầu gối, tay trái với ngón giữa hơi co lại. Tượng có niên đại thời Nguyễn. Tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh mỗi nơi được thể hiện một khác do ước vọng của người xưa. Bà chính là người được xếp vào hàng các vị thánh bất tử. Bất tử được nhân dân quan niệm theo nghĩa đen (là không bao giờ chết) mà là những gì linh thiêng nhất, mãi mãi trường tồn trong lòng mọi người. Bên cạnh các vị nam thần, Thánh Mẫu Liễu Hạnh - người phụ nữ duy nhất trong hàng thánh tử bất tử - đã có một chỗ đứng vững vàng trong đời sống tâm linh của người dân Việt, phản ánh và nuôi dưỡng những khát vọng cao đẹp của họ trong suốt những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc.

02Các di vật trong di tích
031. Đồ gỗ
- 01 hương án có niên đại Nguyễn.
- 01 bộ bình khí.
- 04 hoành phi.
- 02 đôi câu đối - trong đó có 01 đôi lòng máng.
- 01 giá văn.
- 01 khám thờ Nguyên.
- 01 tượng đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
- 02 bảng gỗ, 01 bảng để chữ “Thành đức thần công”.
042. Đồ Đồng
- 01 chiêng.
- 03 đài nước.
053. Đồ giấy
- 02 đạo sắc phong.
- 01 quyển kính.

06Lễ hội truyền thống
Lễ hội truyền thống của làng diễn ra trong một năm có 2 kì, một kì vào ngày 10/giêng là lễ tế thần (tam vị đại vương thượng đẳng thần bên đình) và ngày 3/3 lễ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Công việc chuẩn bị được các cụ cao niên trong làng họp bàn từ trước tế âm lịch. Đến trước ngày tiệc, các ban được phân công từ trước tiến hành tập dượt lại cho thuần thục. Tại địa phương có 4 giáp gồm: giáp Đông, Tây, Nam, Bắc. Mỗi năm chỉ 2 giáp được chuẩn bị lễ vật dâng cúng lên đức Thánh và luân phiên lễ hội năm sau thì 2 giáp còn lại chuẩn bị. Công việc chuẩn bị lễ vật cũng rất chu đáo từ năm trước như nuôi ông lợn rồi làm bánh dây, chè lam, che kho... Trong đó Ông lợn được quy định từ 100 kg trở lên và giáp nào được đăng cai nuôi thì có chuồng nuôi riêng và không cho ai ngó vào chuồng nhìn lợn ông. Khi lễ hội diễn ra sẽ có thì lễ vật dâng cúng, nếu giáp nào chiến thắng sẽ được làng thưởng.

Để chuẩn bị cho lễ hội, làng tiến hành làm lễ Mộc dục trước đó. Người làm lễ Mộc dục được chọn lựa kỹ càng tắm rửa sạch sẽ, khăn áo chỉnh tế. Xưa kia, người làm lễ Mộc dục phải là Tiên, thứ chỉ hay những người có chức sắc mới được ra làm lễ... Nước dùng trong lễ này là nước mưa tinh khiết được đựng sẵn trong các lọ, đun sôi lên, cho ngũ vị hương vào rồi dùng khăn sạch lau rửa long ngai, chân dung và các đồ thờ nhiều lần. Sau khi lau rửa xong, lại xắp xếp các đồ thờ như cũ, phong mã lại mũ, áo, hia cho chư vị đức Thánh.

Lễ hội chính diễn ra trong 3 ngày:
- Ngày đầu tiên rước cung nghinh Đức Thánh từ đình đi xung quanh làng, sau đó lên đền Bách Linh trên Dư Xá thượng và trở về đình tế lễ là kết thúc ngày thứ nhất.
- Ngày thứ hai tế chính tiệc.
- Ngày thứ ba tổ Tạ, rước Thánh hoàn cung.
Văn tế được viết lại dòng văn đã có từ trước và người viết văn được hội đồng kỳ mục cử ra. Văn tế được viết tại di tích, và đã có sự bổ xung thêm vào căn cứ vào Ngọc phả.
Nội dung văn tế chia làm 3 phần chính:
+ Phần thứ nhất: ghi rõ quốc hiệu, năm tháng, ngày giờ dân làng với tấm lòng thành kính dâng lên cúng tế mong thành hoàng chứng giám.
+ Phần thứ hai: nêu công lao của thành hoàng có công lao trong việc trừ tại hãn hoạn, bao dung độ lượng, hộ quốc an dân.
+ Phần cuối: Bái tạ và mong thành hoàng phù hộ cho nhân dân được phú quý khang ninh:
Ban tế: có 12 người, Chủ tế mang mũ tế đỏ, áo tế có gắn bá tử. Còn lại mặc áo xanh, hia và mũ xanh. Thời gian tế chính thức khoảng 2 giờ đồng hồ trải qua 6 tuần tế. Tuần 1 là tiến hương hoa, tuần 2, 3 phù tửu, tuần 4 đọc văn, tiến văn, tuần 5 hóa chúc và tiến tửu, tuần 6 lễ tạ.
Đoàn rước kiệu: được tuyển chọn đều là trai tân, trang phục với thắt lưng đỏ, áo nâu màu vàng, xanh, chân cuốn xà cạp. Ngoài ra, bên cạnh phần lễ trang nghiêm thì phần hội cũng có các trò vui chơi.
Gía trị khoa học - lịch sử - văn hóa - nghệ thuật:
Ngôi đền thờ đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một người với hình tượng của mình đã có sức thu hút mạnh mẽ đối với tư duy, tình cảm của người Việt - chủ yếu là những phụ nữ - trước hết vì cuộc đời của Mẫu Liễu đã thể hiện những khát vọng bình dị của họ. Người phụ nữ nhan sắc, tài hoa ấy sau khi hoàn thành các sứ mạng thông thường của mình đã được thỏa sức du ngoạn khắp các danh lam thắng cảnh của đất nước. Đặc biệt khả năng ban phúc giáng họa nhằm khuyến thiện, trừng ác của bà là điều hấp dẫn nhất đối với những người khốn khổ luôn luôn ước ao một lẽ công bằng. Mẫu Liễu là một vị thần được tạo ra từ nỗi khát khao ấy, với niềm hy vọng trường tồn về sự ấm no, hạnh phúc và lẽ công bằng. Lễ hội truyền thống diễn ra tại địa phương đều đặn hàng năm nhằm tôn vinh người anh hùng có công với dân với nước, thể hiện tinh thần thượng võ và những nét đẹp trong thuần phong mỹ tục của địa phương. Dấu ấn kiến trúc cũng như hệ thống đồ thờ trong di tích còn hiện hữu chủ yếu vào thời Nguyễn. Trong đó thể hiện nhiều và đậm đặc là tại phần hiên Đại bái. Nơi đây không chỉ là chốn tâm linh sinh hoạt văn hoá của làng mà còn phản ánh trình độ kinh tế, đời sống văn hóa, minh chứng rõ về trí thông minh, lòng dũng cảm, tinh thần yên quê hương, đất nước. Ở khía cạnh nào đó còn thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc, ý thức giữ gìn văn hóa truyền thống của nhân dân.
Trong thời kỳ cách mạng kháng chiến, nhân dân địa phương cùng di tích đã có nhiều đóng góp cho công cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân. Nhà nước và nhân dân sẽ mãi mãi không bao giờ quên những đóng góp to lớn cho lịch sử địa phương trong vòng quay của lịch sử dân tộc.

Ngôi đền hiện nay với các di vật hiện đang tồn tại mang phong cách thời Nguyễn. Đây chính là kết quả của quá trình tu sửa lớn vào thời gian đó. Đặc biệt nhân dân Dư Xá Hạ rất coi trọng giữ gìn, bảo tồn và phát huy các loại hình văn hoá vật thể, phi vật thể. Trải qua thời gian tồn tại lâu dài, cùng với ảnh hưởng của chiến tranh, một số hạng mục kiến trúc của đình đã xuống cấp. Nhân dân địa phương trong thời gian gần đây đã huy động sức người, sức của tập trung tu bổ toà Đại bái. Hiện nay, với sự quan tâm của lãnh đạo chính quyền địa phương cùng sự đồng lòng của toàn thể dân thôn quan tâm đối với di tích, đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh - người vừa cao cả, thiêng liêng, lại vừa bình dị, gần gũi.
Đến Dư Xá Hạ mang trên mình một giá trị văn hoá nhất định, di tích đã phản ánh một thời kỳ phát triển rực rỡ về văn hoá xã hội cũng như kinh tế của địa phương và thể hiện trí thông minh tài tình của tiền nhân. Ở khía cạnh nào đó còn thể hiện bản sắc văn hoá dân tộc, ý thức giữ gìn di sản văn hoá truyền thống. Bản thân di tích tồn tại cho đến ngày nay là nhờ sự bảo vệ của nhiều thế hệ người dân địa phương với mồ hôi, sức lực và trí tuệ để bảo tồn lưu giữ các giá trị lịch sử văn hóa của di tích cho mai sau./.



