Đền Rõm

Đền Rõm thuộc thôn Thanh Hà, xã Trung Giã, là một địa điểm tín ngưỡng có bề dày lịch sử, gắn liền với đời sống tinh thần của nhân dân địa phương qua nhiều thế hệ. Đền là nơi thờ Mẫu Thượng Ngàn, Chúa Sơn Trang và Đức Thánh Trần, đồng thời là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh quan trọng của cộng đồng. Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, tín ngưỡng, kiến trúc và cảnh quan, Đền Rõm đã trở thành điểm đến của nhân dân và du khách thập phương, nơi con người tìm về với cội nguồn, tưởng nhớ tiền nhân và chiêm nghiệm những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.

Theo truyền thuyết dân gian, Mẫu Thượng Ngàn là con gái đầu của Tản Viên Sơn Thánh và công chúa Mỵ Nương, là một trong ba vị Tam Tòa Thánh Mẫu tối cao trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Từ thuở khai thiên lập địa, các Thánh Mẫu được giao cai quản những miền khác nhau của đất trời. Mẫu Thượng Ngàn cai quản núi rừng, hang động và 81 cửa rừng, là vị Thánh Mẫu gắn với thiên nhiên, cây cỏ và cuộc sống của cư dân miền sơn cước. Trong tâm thức dân gian, Mẫu là người có đức hạnh, tài sắc, đã chỉ dạy nhân dân cách săn bắt, trồng trọt, làm ruộng, sử dụng lửa và chế biến thức ăn. Nhờ đó, cuộc sống của cư dân ngày càng ổn định, mùa màng tươi tốt, con người biết dựa vào thiên nhiên để sinh tồn và phát triển. Chính vì vậy, Mẫu Thượng Ngàn được nhân dân tôn kính, phụng thờ và truyền tụng công đức qua nhiều thế hệ.

Đền Rõm từ lâu đã được lưu truyền là một vùng đất linh thiêng. Tương truyền, người đi qua đường 35, cách đền khoảng một dặm, đều phải xuống ngựa, dừng xe, ngả mũ, cúi đầu để thể hiện lòng tôn kính trước chốn linh từ. Bia cổ của đền cũng ghi lại dấu tích về một ngôi đền thiêng, tối linh, cho thấy vị trí của Đền Rõm trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng từ nhiều thế hệ trước. Những câu đối cổ còn lưu giữ tại di tích như “Thiên tiên thánh mẫu cầu tất ứng – Danh cổ Thanh Lâm hiển uy linh” thể hiện niềm tin của nhân dân vào sự linh ứng của Thánh Mẫu và sự linh thiêng của vùng đất Thanh Lâm xưa. Trải qua thời gian, tiếng lành về ngôi đền đã đi sâu vào tâm thức của người dân và du khách thập phương. Mỗi khi trở về quê hương, nhiều người tìm đến nơi đây để dâng hương, tưởng niệm tổ tiên, bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần linh và tìm lại sự gắn kết với nguồn cội.

Thôn Thanh Hà là vùng đất có lịch sử lâu đời, trải qua nhiều biến thiên của thời gian nhưng vẫn lưu giữ được những giá trị văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc. Những câu đối cổ còn truyền lại hình ảnh một vùng đất có ruộng vườn tươi tốt, cảnh sắc núi rừng đẹp đẽ, thể hiện sự giao hòa giữa con người với thiên nhiên. Sử sách và truyền thống địa phương ghi nhận công lao của cụ Vũ Bá Kỷ và cụ bà Đỗ Thị Nga, hiệu Diệu Nhã, quê tại làng Ngưu Trì, xã Cổ Ra, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định, trong việc khai phá vùng đất này khi nơi đây còn là đất hoang, đình miếu đổ nát. Qua quá trình khai khẩn, xây dựng và bảo vệ quê hương, các thế hệ nhân dân đã từng bước tạo dựng nên một không gian văn hóa phong phú, trong đó Đền Rõm là một điểm nhấn quan trọng.

Không gian văn hóa của Thanh Hà còn được tạo nên bởi hệ thống các di tích và cảnh quan gắn bó với đời sống cộng đồng như đình làng, Đền Quan Quận, hồ Đầm Quạt, Hoa Sơn tịnh thất và các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo khác. Đây là vùng đất hội tụ nhiều lớp văn hóa, nơi tín ngưỡng thờ Phật, thờ Mẫu, thờ Thánh, thờ Thần cùng các hình thức tín ngưỡng dân gian tồn tại đan xen, tạo nên một không gian tâm linh đa dạng và giàu bản sắc. Vị trí của thôn Thanh Hà cũng có những nét đặc biệt khi nằm gần các điểm du lịch tâm linh như Đền Sóc, Đồng Quan và khu vực sân bay quốc tế Nội Bài. Đường 35 nối liền khu vực với nhiều địa phương, tạo điều kiện thuận lợi để kết nối giao thông và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương. Cảnh quan núi rừng, hồ nước và không gian làng quê tạo nên vẻ đẹp hài hòa, vừa gần gũi, bình dị, vừa mang sắc thái linh thiêng, góp phần hình thành tiềm năng phát triển du lịch sinh thái gắn với du lịch văn hóa, tâm linh.

Bên cạnh giá trị lịch sử và tín ngưỡng, Đền Rõm còn có giá trị tiêu biểu về kiến trúc và nghệ thuật. Di tích được xây dựng theo kiểu chữ Đinh, gồm nhiều hạng mục như cổng đền, Đền Trình, sân đền, tiền tế, hậu cung và các công trình phụ trợ. Cổng đền là một trong những hạng mục nổi bật, được tạo dựng cân đối với ba lối đi. Hai trụ biểu ở lối chính được trang trí nhiều hình tượng mang ý nghĩa biểu trưng trong nghệ thuật truyền thống như tứ phượng, lưỡng long, hổ phù, nghê chầu và phượng hàm thư. Trên cổng còn lưu giữ các câu đối chữ Hán gắn với vị trí địa lý và cảnh quan của vùng đất, trong đó có câu “Tiền môn liên lộ tam thập ngũ – Hậu thùy Sóc Sơn thủy lưỡng lai”, gợi nhắc sự gắn bó của ngôi đền với đường 35 và núi Sóc Sơn.

Đền Trình nằm phía ngoài tiền tế, gồm ba gian, được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống. Bên trong đặt khám thờ Mẫu Thoải cùng các đồ thờ tự, hương án và hoành phi, câu đối. Từ sân bước lên hiên đền là hình tượng lưỡng long chầu nguyệt được đắp nổi công phu, thể hiện sự uy nghiêm của không gian thờ tự. Tiền tế gồm ba gian chính, hệ thống khung mái được cấu tạo theo lối kiến trúc truyền thống với các bộ vì, kẻ, bẩy, hoành và dui. Trên các hạng mục kiến trúc còn lưu giữ nhiều hoành phi, câu đối và bia đá có giá trị tư liệu, trong đó có những tấm bia được lập vào thời Bảo Đại, góp phần phản ánh lịch sử tồn tại và quá trình tu bổ, gìn giữ di tích.

Không gian hậu cung là nơi linh thiêng nhất của Đền Rõm, được bố trí thành ba gian. Gian giữa thờ Mẫu Thượng Ngàn, gian bên phải thờ Mẫu Sơn Trang, còn gian bên trái thờ Đức Thánh Trần. Các khám thờ, hương án, bài vị và đồ thờ được sắp đặt trang nghiêm, tạo nên không gian vừa cổ kính vừa linh thiêng. Đặc biệt, hệ thống di vật bằng gỗ như hoành phi, câu đối, cửa võng, khám thờ, ngai thờ, bài vị, hương án, sập thờ, kiệu rước… mang đậm phong cách nghệ thuật dân gian truyền thống. Các đề tài trang trí quen thuộc như tứ quý, tứ linh, hổ phù được thể hiện hài hòa, vừa có giá trị thẩm mỹ vừa phản ánh quan niệm, thế giới tinh thần và tín ngưỡng của người xưa.

Đền Rõm không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ. Hằng năm, từ ngày 18 đến ngày 20 tháng Hai âm lịch, nhân dân thôn Thanh Hà tổ chức lễ hội Đền Rõm vào dịp đầu xuân. Lễ hội là dịp để cộng đồng tưởng nhớ các bậc tiền nhân, những người có công khai phá đất đai, lập làng, dựng xóm; đồng thời thể hiện lòng thành kính đối với các vị Thánh, Mẫu và các bậc thần linh được phụng thờ tại đền. Đây cũng là dịp để các gia đình, dòng họ và người dân trong làng gặp gỡ, gắn kết tình cảm cộng đồng, cùng nhau hướng về truyền thống và cội nguồn. Qua lễ hội, những giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn, đạo lý uống nước nhớ nguồn, ý thức giữ gìn quê hương và trách nhiệm đối với di sản của cha ông.

Trải qua hàng trăm năm cùng những biến thiên của lịch sử, Đền Rõm vẫn tồn tại như một chứng nhân văn hóa của vùng đất Thanh Hà. Năm 2013, Đền Rõm Thanh Hà được xếp hạng di tích lịch sử - nghệ thuật cấp Thành phố. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa tín ngưỡng mà di tích đã lưu giữ. Lễ hội Đền Rõm được duy trì hằng năm ngày càng trang trọng, trở thành một sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của địa phương, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của nhân dân và tạo sức hút đối với du khách.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị Đền Rõm càng có ý nghĩa quan trọng. Bảo tồn di tích không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc cổ hay một địa điểm thờ tự, mà còn là bảo vệ ký ức cộng đồng, gìn giữ những câu chuyện lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và các giá trị đạo đức đã được hình thành qua nhiều thế hệ. Đền Rõm là nơi kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối con người với quê hương, cộng đồng với lịch sử và truyền thống. Những giá trị ấy cần tiếp tục được gìn giữ bằng sự chung tay của chính quyền, nhân dân và các thế hệ con cháu địa phương, đồng thời được phát huy phù hợp với đời sống văn hóa đương đại.

Ngày nay, nhân dân thôn Thanh Hà, xã Trung Giã luôn tự hào về truyền thống của quê hương, về những di sản mà cha ông để lại. Trong quá trình đổi mới và phát triển, việc bảo tồn Đền Rõm cùng hệ thống di tích, cảnh quan và các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ góp phần làm giàu đời sống tinh thần của cộng đồng mà còn tạo nền tảng để xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp. Đền Rõm vì thế không chỉ là một nơi thờ tự linh thiêng mà còn là biểu tượng của lịch sử, văn hóa và tinh thần đoàn kết cộng đồng; là nơi nhắc nhở mỗi người về cội nguồn, về công lao của các thế hệ đi trước và trách nhiệm gìn giữ những giá trị tốt đẹp cho mai sau. Phát huy truyền thống ấy, nhân dân Thanh Hà tiếp tục đoàn kết, thi đua lao động, học tập và xây dựng quê hương, để những giá trị văn hóa của Đền Rõm mãi được gìn giữ, lan tỏa và trở thành niềm tự hào của các thế hệ hôm nay và mai sau.