Đền và Lăng Ngô Quyền, phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội
Nằm tại vùng đất Đường Lâm – nơi được biết đến với tên gọi “địa linh nhân kiệt”, “một ấp hai vua” – Đền và Lăng Ngô Quyền là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu của Sơn Tây. Đây là nơi tưởng niệm Ngô Quyền, vị vua gắn liền với chiến thắng Bạch Đằng năm 938, sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình giành và xác lập nền độc lập, tự chủ của dân tộc Việt Nam.
Không chỉ có giá trị đặc biệt về lịch sử, Đền và Lăng Ngô Quyền còn sở hữu không gian cảnh quan thanh bình, kiến trúc truyền thống và những dấu tích gắn với quê hương, tuổi thơ của vị vua được sử sách ghi nhận là người có công lớn trong việc mở ra một thời kỳ mới của lịch sử dân tộc.
Không gian di tích giữa vùng quê Đường Lâm
Đền và Lăng Ngô Quyền được xây dựng trên một khu đồi đất cao có tên là đồi Cấm, quay mặt về hướng Đông. Đền nằm ở phía trên, cách khu lăng khoảng 100m.
Phía trước lăng là cánh đồng rộng nằm giữa hai sườn đồi. Gần đó có nguồn nước được gọi là vũng Hùm, chảy ra sông Tích; bên cạnh là đồi Hổ Gầm. Theo truyền thuyết địa phương, đây là khu vực Ngô Quyền từng cùng bạn bè chăn trâu, cắt cỏ và luyện tập võ nghệ khi còn nhỏ.
Sự kết hợp giữa không gian đồi núi, đồng ruộng, sông nước và làng quê tạo cho khu di tích một cảnh quan hài hòa, yên bình, đồng thời góp phần tái hiện không gian văn hóa của vùng Đường Lâm xưa.
Đền Ngô Quyền được xây dựng từ lâu đời, gồm các hạng mục chính: Nghi môn, Tả mạc, Hữu mạc, Đại bái và Hậu cung. Công trình sử dụng vật liệu và kỹ thuật xây dựng truyền thống, với tường gạch, mái lợp ngói mũi hài và hệ thống tường bao quanh.
Nổi bật trong khu đền là tòa Đại bái gồm 5 gian, có bộ khung bằng gỗ, được tạo dựng theo hướng chắc chắn, trang nghiêm. Gian giữa treo bức hoành phi với bốn chữ Hán “Tiền vương bất vong”, thể hiện lòng tưởng nhớ của hậu thế đối với vị vua có công với đất nước.
Hiện nay, không gian Đại bái còn được sử dụng để giới thiệu, trưng bày các nội dung liên quan đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938 cùng thân thế và sự nghiệp của Ngô Quyền. Đây là điểm dừng chân phù hợp để du khách tìm hiểu thêm về vị vua và sự kiện lịch sử có ý nghĩa đặc biệt đối với dân tộc Việt Nam.
Từ Đại bái đi vào là Hậu cung, gồm 3 gian, có bộ khung bằng gỗ được trang trí các họa tiết tứ linh, hoa lá. Gian giữa đặt tượng thờ Ngô Quyền cùng long ngai, bài vị và hương án. Không gian thờ tự luôn giữ được vẻ trang nghiêm, cổ kính, là nơi Nhân dân địa phương và du khách thành kính tưởng niệm vị vua có công với đất nước.
Cách đền khoảng 100m là Lăng mộ Ngô Quyền, nằm trong khuôn viên có cảnh quan thoáng đãng và trang nghiêm. Hiện chưa xác định được chính xác thời điểm xây dựng lăng do chưa tìm thấy tư liệu ghi chép về niên đại ban đầu của công trình. Tấm bia đá hiện còn tại lăng ghi niên hiệu Tự Đức năm thứ 27 (1873).
Khu lăng có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 9,89m, gồm hai phần là khu lăng mộ và khuôn viên. Các bức tường bao, thân trụ và các chi tiết kiến trúc được trang trí bằng những hoa văn cách điệu, tạo vẻ trang trọng nhưng gần gũi.
Phần nhà che lăng được dựng bằng gỗ, cao khoảng 1,5m, có bốn mái lợp ngói mũi hài. Các đầu đao uốn cong, trang trí cách điệu và gắn các mảnh sứ tạo điểm nhấn cho công trình.
Ở trung tâm lăng là tấm bia đá có kích thước khoảng 54cm x 118cm, khắc bốn chữ “Tiền Ngô Vương Lăng”, cùng niên hiệu Tự Đức năm thứ 27, tháng 11, ngày 25. Hai bên bia là các mảng phù điêu hình rồng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, kết hợp trang trí bằng các mảnh sành. Phía sau có phù điêu hình hổ phù, góp phần tạo nên vẻ uy nghiêm cho không gian lăng mộ.
Nơi tưởng niệm vị vua gắn với chiến thắng Bạch Đằng
Ngô Quyền là nhân vật lịch sử gắn liền với chiến thắng Bạch Đằng năm 938 trước quân Nam Hán. Chiến thắng này có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử dân tộc, góp phần chấm dứt thời kỳ dài bị các triều đại phương Bắc đô hộ và mở ra thời kỳ độc lập, tự chủ.
Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Đền và Lăng Ngô Quyền đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Hằng năm, vào ngày 14 tháng 8 âm lịch, Nhân dân địa phương tổ chức ngày giỗ Ngô Quyền tại di tích. Đây là dịp để cộng đồng tưởng nhớ, tri ân vị vua có công với dân tộc, đồng thời gìn giữ và phát huy truyền thống văn hóa, tín ngưỡng của vùng đất Đường Lâm.
Đến với Đền và Lăng Ngô Quyền, du khách không chỉ có dịp tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của một nhân vật quan trọng trong lịch sử Việt Nam mà còn được khám phá không gian văn hóa truyền thống của vùng đất “một ấp hai vua”. Cùng với các di tích và cảnh quan trong quần thể Làng cổ ở Đường Lâm, nơi đây là điểm đến giàu giá trị lịch sử, văn hóa, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của Sơn Tây.