Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội truyền thống đình Tường Phiêu
Giới thiệu
Lễ hội truyền thống đình làng Tường Phiêu
Đình Tường Phiêu hay còn gọi là đình Cả, thuộc thôn Tường Phiêu, xã Phúc Thọ, Thành phố Hà Nội, là một công trình kiến trúc cổ, quy mô to lớn và có giá trị kiến trúc nghệ thuật cao. Theo GS. Trần Lâm Biền: “Kiến trúc đình Tường Phiêu là một gạch nối liền mạch trong kiến trúc dân gian thế kỷ thứ XVI - XVII…đóng vai trò quan trọng trong hệ thống đình Đoài” và TS. Nguyễn Hồng Kiên cũng nhận định “đình Tường Phiêu một kiến trúc hiếm ở đầu thế kỷ 17”. Theo Ngô Sơn Tự Bi thì đình trùng tu năm Ất Dậu (1645). Như vậy theo đánh giá của các nhà nghiên cứu và văn bia còn ghi lại thì đình Tường Phiêu có niên đại vào đầu thế kỷ 17 và là ngôi đình lớn nhất trong vùng còn hiện diện sau thử thách của thời gian và các cuộc chiến tranh.
Đình xây dựng nhìn về hướng Tây Nam, hướng mà dân làng Tường Phiêu từ xa xưa đã lựa chọn để nhìn được ngọn núi Ba Vì - nơi có đền thờ Thánh Tản Viên. Đình Tường Phiêu bao gồm các hạng mục: Nghi môn, sân, Đại đình, Tả mạc và một số hạng mục phụ trợ. Chính vì không có Hậu cung nên công trình hiện diện dấu tích kiến trúc từ khi xây dựng qua các lần tu bổ vẫn là kiểu chữ “Nhất” (–). Đại đình gồm 3 gian, 2 chái kép, gian giữa được thiết lập khám thờ, trên khám có long ngai, bài vị thờ Tam Vị Đại Vương Thượng Đẳng Thần Tản Viên Sơn Thánh. Khám thờ được chạm trổ công phu với hình tượng lưỡng long chầu nguyệt và hệ thống chấn song chạm nổi rồng xoắn thay con tiện. Kiểu thức trang trí này rất ít gặp trong vùng.
Đình Tường Phiêu thờ Tam vị Đức Thánh Tản Viên, là thần núi được thờ nhiều ở xứ Đoài luôn được các triều đại xưa phong là Thượng đẳng thần, đó là:
Tản Viên Sơn Quốc Chúa kiêm thượng đẳng thần (ở giữa, húy Tuấn).
Cao Sơn Đại Vương thượng đẳng thần (ở bên tả, húy Sùng).
Quý Minh Đại Vương thượng đẳng thần (ở bên hữu, húy Hiển).
Ngoài ra, dân làng còn phối thờ Quán Sơn Thành Hoàng làng tại ban thờ đặt ở bên phải của Đại đình.
Về kiến trúc, bộ khung kiến trúc của tòa Đại đình có 4 bộ vì chính với kết cấu theo hình thức 6 hàng chân cột. Vì nóc của 4 bộ vì chính được làm theo kiểu giá chiêng - kẻ ngồi, hệ thống cột cái, cột quân đều bằng gỗ lim, lát sàn. Hệ thống cột cái khá lớn, chu vi khoảng 1,5m - 1,6m.
Hiện nay, đình mang nhiều dấu ấn của các thời kỳ khác nhau từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, tuy nhiên giá trị nhất ở đình Tường Phiêu là hệ cấu kiện kiến trúc được trang trí bằng các chạm khắc niên đại thế kỷ XVII. So với phong cách chạm khắc của thế kỷ XVII ở các đình trong vùng xứ Đoài, đình Tường Phiêu có nét đặc trưng riêng, dễ nhận ra. Có thể thấy rõ nhất ở cách người xưa tạo hình rồng ở các bức cốn. Vẫn sử dụng lối tạo hình rồng quen thuộc của xứ Đoài với khuôn mặt hướng ra phía trước, hai mắt to tròn, hai tai xòe rộng, cặp môi dầy nhìn ngộ nghĩnh, đậm chất dân gian. Khác ở chỗ là các đao mác của rồng làm thưa và rất lớn. Tuy vậy mà vẫn mềm mại không bị cứng nhờ những hàng chi tiết trang trí tỉa trên thân đao. Trên đầu và chân rồng cũng có vân xoắn được tỉa kỹ chi tiết trang trí rất đẹp. Với cách tạo hình đó, rồng của đình Tường Phiêu tuy có đặc trưng của thế kỷ XVII nhưng lại phảng phất phong cách chạm khắc thời Mạc, thế kỷ XVI. Ngoài ra, đình vẫn giữ được các mảng chạm quý nói về cuộc sống của người dân thời kỳ đó như mảng chạm về tích “Bố con ông Bá Vang đội lễ lên đình”, và nhiều mảng chạm linh thú khác như phượng, nghê…
Bên cạnh những giá trị tiêu biểu về kiến trúc nghệ thuật thì ở đình Tường Phiêu còn lưu giữ nhiều giá trị di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc được thể hiện trong hội làng với nghi thức đốt Đình Liệu - Rước kiệu đêm.
Tại đình Tường Phiêu hàng năm có bốn kỳ lễ chính: Lễ hội mùa xuân từ 14 đến 16 tháng Giêng; Lễ Thánh hóa 14 tháng 5 (có tục làm bánh dày); Lễ Phong thần 15 tháng 8 và ngày Chạp đình - lễ Tất niên vào 15 tháng Chạp. Ngoài ra còn có các lệ như: Ngày mùng 7 tháng Giêng lễ Khai Hạ; ngày mùng 01 tháng 5 và ngày 28 tháng 7 âm lịch, lễ Thượng điền, Hạ điền… Trong đó kỳ lễ hội mùa xuân diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng là kỳ lễ chính và lớn nhất của làng và cứ ba năm một lần, dân làng lại mở hội lớn vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu: Có lễ rước kiệu Thánh lên đền Ngô Sơn (đền Ngo) chiêm ngưỡng vào buổi sáng và rước Thánh về đình đêm 14 tháng Giêng, đây cũng chính là nét độc đáo của lễ hội đình Tường Phiêu. Lễ hội truyền thống đình Tường Phiêu đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2024.
Với giá trị lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật to lớn, đình Tường Phiêu đã được xếp hạng cấp Quốc gia tại Quyết định số 74 VH/QĐ, ngày 02/02/1993, của Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Ngày 24/12/2018, đình Tường Phiêu vinh dự được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 1820/QĐ-TTg, ngày 24/12/2018, của Thủ tướng Chính phủ.
Lễ hội truyền thống đình Tường Phiêu:
Lễ hội truyền thống làng Tường Phiêu, xã Phúc Thọ, thành phố Hà Nội được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng hàng năm nhằm tỏ lòng thành kính và biết ơn của Nhân dân làng Tường Phiêu nói riêng và nhân dân xã Phúc Thọ nói chung đối với Tam vị Tản Viên Sơn Thánh và Quán Sơn Thành hoàng làng đã có công với dân làng. Lễ hội là một trong các lễ hội đặc sắc nhất vùng; lễ hội có sự tham gia của cả cộng đồng cư dân làng xã. Với nghi thức rước kiệu Thánh hồi đình Tường Phiêu vào đêm ngày 14 tháng Giêng đã thu hút đông đảo Nhân dân tham gia, làm nên nét đặc sắc riêng biệt của lễ hội, nổi tiếng khắp xứ Đoài xưa, ca dao có câu:
“Bơi Đăm, rước Giá, hội Thầy
Vui thì vui vậy, chẳng tày hội Ngo”
Theo các cụ trong làng truyền lại tục rước kiệu đêm của làng Tường Phiêu xuất phát từ truyền thuyết về Thánh Tản: “Trong một lần ngự giá vi hành tới miền Ngô Sơn, mải mê với việc dạy dân đánh cá và tìm cách trị thủy, Ngài và đoàn tùy tùng đã trở về núi vào ban đêm khá muộn. Khi lưu luyến tiễn Ngài và đoàn tùy tùng, dân làng đã dùng cây khô, rong rào làm đuốc để soi đường và để được chiêm ngưỡng đức Thánh được lâu hơn”.
Để tưởng nhớ và lưu lại muôn đời cho con cháu về cảnh tiễn đưa hoành tráng và đầy lưu luyến của dân làng khi tiễn đưa Đức Thánh về núi, vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu dân làng Tường Phiêu đã tổ chức lễ hội có rước Tam vị Thánh Tản và Thành Hoàng làng từ đình Cả lên đền Ngo để các Ngài thăm lại chốn thờ tự xưa và đức Thánh thăm lại nơi đã tuần du và giúp dân làng đánh cá, trị thủy.
Việc rước các Thánh từ Đình Cả lên đền Ngo được thực hiện vào ban ngày là mô tả lại cảnh Thánh du ngoạn qua vùng Ngô Sơn. Buổi tối, rước Ngài trở lại đình được thực hiện vào ban đêm là để tái hiện lại cảnh dân làng tiễn Thánh về núi. Những bó đuốc năm xưa, nay thể hiện bằng các cây đình liệu và đuốc rồng, được nhân dân chuẩn bị suốt cả năm để thắp sáng cả một vùng rộng lớn từ đền Ngo về đến đình Tường Phiêu. Phong tục rước kiệu Thánh về đêm được hình thành lâu đời và duy trì cho đến ngày nay.
Lễ rước Kiệu Thánh hồi đình Tường Phiêu, dân làng còn gọi là Hội rước đêm, ba năm mới tổ chức một lần (vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu) nên được sự chờ đón, mong đợi không chỉ nhân dân trong làng mà cả các vùng lân cận đến xem. Hội tổ chức vào mùa xuân, lại rước vào đêm, nên tất cả mọi công việc đều đã gác lại để người dân nơi đây từ già, trẻ, lớn, bé đều khoác trên mình những bộ quần áo đẹp nhất để đi dự hội, để được chứng kiến không khí linh thiêng của lễ hội rước Kiệu Thánh hồi đình Tường Phiêu.
Từ sáng sớm ngày 14 tháng Giêng năm Bính Ngọ, dân làng đã tụ hội quanh đình, tiếng chiêng, tiếng trống rộn ràng, cờ xí rợp trời, không khí lễ hội tưng bừng khắp đường làng ngõ xóm.
Chiều tối ngày 14 tháng Giêng âm lịch, tại các ngả đường, càng gần tối dòng người đổ về đền Ngô Sơn ngày càng đông, khắp đường làng ngõ, xóm đã đông nghịt người, tiếng trống, tiếng chiêng cùng tiếng hòa vang của đoàn rước tất cả tạo nên một bầu không khí thật linh thiêng vừa vui vẻ nhộn nhịp lại vừa trang nghiêm.
Có thể khẳng định rằng qua lễ hội đình làng Tường Phiêu, thấy được tinh thần gắn kết cộng đồng qua những giá trị văn hóa phi vật thể được bao thế hệ dân làng Tường Phiêu gìn giữ, lưu truyền. Ẩn sâu trong lớp văn hóa kết giao đó là xuất phát từ truyền thống gắn kết keo sơn của dân làng từ bao đời nay qua sinh hoạt, lao động sản xuất đến các hoạt động văn hóa tâm linh càng thêm gắn kết không thể tách rời, trong nghi thức thể hiện tín ngưỡng tâm linh đối với vị thần được thờ ở đình làng Tường Phiêu.
