Di tích Đền Nhị

Đền Nhì (Nhị) thuộc thôn Nhì, x xã Phúc Thịnh, thành phố Hà Nội. Vào đầu Công nguyên, đều thuộc trang Vân Trì, nơi đây từng là trang ấp của nghĩa quân Hai Bà Trưng. Trước năm 1945, Vân Nội thuộc tổng Tuân Lề, phủ Yên Lãng, tỉnh Phúc Yên. Sau năm 1945, là xã Vân Nội huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên. Từ năm 1950, Vân Nội thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Năm 1961, xã Vân Nội thuộc huyện Đông Anh được sáp nhập về Hà Nội và giữ nguyên tên gọi đó cho đến nay.

Đền Nhì (Nhị) thờ hai vị phúc thần là Đệ Nhất, Đệ Nhị tương truyền đã có công bày mưu lược, hiến kế giúp Hai Bà Trưng dẹp giặc Đông hán, được phong chức Đô chỉ huy sứ, tả hữu tướng quân trấn giữ tại 2 lộ Đông Bắc. Sau khi thắng giặc, Hai Bà Trưng phong thưởng cho hai vị thực ấp ở Đông Ngàn. Đền còn phối thờ một vị đại vương đã có công âm phù cho 2 ông Đệ Nhất, Đệ Nhị được Trưng vương phong làm phúc thần. Đầu thế kỷ XX đến năm 1945 đền còn được dùng làm nơi ở của tuần đinh trong làng, do vậy tên di tích lúc đó gọi là Điếm Nhì. Tên gọi là điếm còn được lưu giữ một thời gian sau năm 1945.

Đền Nhì (Nhị) được khởi dựng từ thời Lê và được trùng tu vào thời Nguyễn. Năm 2005 đền được tu bổ và giữ nguyên kiến trúc đến nay. Đền là nơi thờ cúng Thành hoàng làng, cũng là nơi sinh hoạt cộng đồng của Nhân dân trong thôn.

Đền Nhì (Nhị) tọa lạc trên khu đất trung tâm của thôn, trước cửa đền là sân gacgh nhỏ và có đường của xóm chạy qua. Tổng thể công trình kiến trúc của đền gồm có:  Đền chính, sân, vườn, nhà khách và công trình phụ trợ được quy hoạch hoàn chỉnh.

Đền chính gồm tiền tế và hậu cung kết hợp với nhau theo kiểu mặt bằng chữ “đinh”. Tiền tế gồm 5 gian, làm lối đầu bít đốc tay ngai có trụ biểu, mái lợp ngói ta, nền lát gạch, ba gian giữa làm cửa bức bàn, hai gian bên xây tường, trổ cửa sổ hình chữ “thọ”. Các bộ vì, thân xà được trang trí hoa văn cúc dây, long hóa, 2 vì hồi có cốn nách chạm tứ linh, tứ quý.

Hậu cung gồm 2 gian, 1 chái xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, nền lát gạch đổ kích thước (30x30)cm. Trong hậu cung xây bệ thờ làm ban thờ Thành hoàng làng ở chính giữa gian.

Trang trí nghệ thuật trên kiến trúc đền mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn với những búc cốn miêu tả hệ tứ lin, các hình chạm rồng trên thân xà. Hoa lá cúc dây, vân mây trên các đầu kê, kẻ với lối chạm bong kênh, chạm lộng tinh xảo.

Đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị như: Bộ ngũ sự bằng đồng, 3 cỗ ngai thờ, tay ngai chạm rồng với tư thế uy nghiêm, chấn song chạm rồng cuốn, dưới mâm ỷ chạm sóng nước thủy ba, dưới cùng là hình hổ phù oai phong, các chân ngai chạm hình sư tử, 2 bộ khay đài thờ, 2 bát hương, 1 nậm rượu sứ men lam mang giá trị nghệ thuật của thế kỷ XIX.

Lễ hội Đền Nhì và đình Ba Chữ có liên quan mật thiết với nhau và cùng được làng Vân Trì và 9 xóm cùng chung nhau tổ chức. Trước đây, việc tế tự ở đình Vân Trì được chia cho 9 xóm với hình thức phe giáp để lo liệu công việc. Xóm Vân Trì được chia làm 3 giáp: giáp 1 gồm xóm Đông Tây và Đầm; giáp 2 gồm Nhì, Đìa Ma và Thố; giáp 3 gồm xóm Ba Chữ, Bảo. Ngày nay, làng Vân Trì phân chia thành các thôn: Thôn Thố gồm xóm Thố, xóm Bảo; xóm Ba và xóm Chữ thành thôn Ba Chữ. Xóm Nhì, Đìa, Ma và Thố thuộc thôn Nhì. Những xóm giáp này phân công đảm nhiệm thay nhau lo việc lễ hội ở đền Nhì và đình Vân Trì.

Đền Nhì (Nhị), thôn Nhì, xã Phúc Thịnh, thành phố Hà Nội

Trước đây, lễ hội đền Nhì được tổ chức vào ngày sinh Thánh 15/8 âm lịch và ngày hóa Thánh 15/4 âm lịch, đặc biệt là ngày khánh hạ 6 tháng Giêng hàng năm. Ngày nay, đền vẫn duy trì việc cúng lễ sinh Thánh vào ngày 15/8 âm lịch, về quy mô và thời gian tổ chức được thu gọn hơn so với trước. Vào ngày Thánh hóa 15/4 âm lịch, Đền tổ chức tế lễ nhưng không ca hát. Ngày lễ hóa thánh ngày nay vẫn được duy trì nhưng được đơn giản hơn.

Đền Nhì được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Thành phố theo Quyết định số 487/QĐ-UBND ngày 19/01/2012.