Đình Đại Yên gắn với khu vực “Thập tam trại” ở phía Tây kinh thành Thăng Long từ thời Lý. Đình thờ Thành hoàng làng là Ngọc Hoa Công chúa, tương truyền là một cô bé mới 9 tuổi nhưng đã có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Chămpa do Chế Ma Na chỉ huy năm 1104. Phía sau Hậu cung đình hiện vẫn còn một gò đất cao, tương truyền là phần mộ của Ngọc Hoa Công chúa.
Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, vào thời Lý, có ông Trần Huấn, quê xã Phúc Lâm, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa ngày nay, ra Thăng Long dạy học và lấy vợ người Đại Yên. Vợ ông làm nghề buôn bán tôm cá, thường xuyên qua lại khu chợ An Bản (Đại Bi). Một hôm, bà nhặt được một tấm lụa do một người phụ nữ đi chợ đánh rơi. Vốn là người ngay thẳng, không tham của người khác, bà đã tìm cách trả lại cho người đánh mất.
Đêm hôm đó, bà nằm mộng thấy một cụ già xuất hiện, trao cho bà một viên ngọc quý. Sau giấc mộng, bà mang thai và sinh hạ một bé gái xinh đẹp, ông bà đặt tên là Ngọc Hoa.
Ngọc Hoa lớn lên cùng mẹ tại Đại Bi. Khi ấy, quân Chămpa do Chế Ma Na đem quân xâm lược nước ta. Nhà vua truyền hịch xuất quân chống giặc. Dù mới 9 tuổi, Ngọc Hoa đã thể hiện sự thông minh, gan dạ và mưu trí. Nàng giả trai xin gia nhập quân đội, theo cha ra trận đánh giặc.
Khi quân ta tiến vào vùng đất địch, nhiều trận giao chiến diễn ra nhưng chưa phân thắng bại. Nhận thấy quân địch thường ham thích trầu cau và thuốc lào, Ngọc Hoa đã nghĩ ra kế giả làm một cô gái bán trầu cau, thuốc lào, mang hàng vào doanh trại của giặc. Vốn quen với việc ăn trầu, hút thuốc và bị thu hút bởi vẻ ngoài xinh đẹp của cô gái, quân giặc tập trung đông quanh gánh hàng mà không đề phòng. Nhờ đó, Ngọc Hoa có điều kiện quan sát, thu thập tin tức về tình hình quân địch. Khi thời cơ đến, nàng phát tín hiệu cho quân ta tiến công. Bất ngờ bị tập kích, quân giặc thất bại, phải rút quân về nước.
Sau khi khải hoàn, Ngọc Hoa xin trở về quê mẹ ở Đại Bi. Tương truyền, nàng đã hóa tại khu vực nơi đình Đại Yên được dựng ngày nay. Nhà vua thương tiếc, truy phong nàng là Ngọc Hoa Công chúa và cho lập đền, đình để nhân dân phụng thờ.
Tại đình Đại Yên hiện còn lưu giữ nhiều câu đối ca ngợi công lao của Ngọc Hoa Công chúa, trong đó có câu:
“Nhất trận hoàn quân, địa Yên Vũ trụ
Cửu linh phá tặc, phù Lý giang sơn.”
“Một trận thắng hồi quân, khiến đất Yên tưng bừng vũ trụ;
Chín tuổi thơ dẹp giặc, phò nhà Lý bền vững non sông.”
“Phụ giới xuất anh thư, Trưng Triệu nhị hậu,
Quốc triều long bảo cáo, sinh tử phi phàm.”
“Nữ giới nảy anh hùng, Trưng, Triệu tiếp gót;
Triều đình ban sắc chỉ, sống chết khác thường.”
Kiến trúc và di vật
Đình Đại Yên được xây dựng từ khá sớm và trải qua nhiều lần tu bổ, trong đó có đợt đại tu vào năm 1886. Di tích hiện có các hạng mục chính gồm: cổng đình, sân đình, Tả vu, Hữu vu, Tiền tế, Đại bái và Hậu cung; phía sau Hậu cung là khu vực tương truyền có mộ Ngọc Hoa Công chúa.
Cổng đình được xây theo kiểu ngũ môn, có mái che. Qua cổng là sân đình, hai bên có Tả vu và Hữu vu, mỗi dãy gồm 3 gian. Tòa Tiền tế gồm 5 gian, mái lợp ngói ta, kết cấu bộ vì theo kiểu “chồng rường giá chiêng”. Bên trong đặt một cỗ kiệu bát cống, một cỗ long đình và hương án lớn.
Tiếp nối Tiền tế là tòa Đại bái gồm 3 gian, phía sau là Hậu cung gồm 3 gian xây dọc. Trong Hậu cung có bệ thờ hai tầng; tầng trên đặt khám thờ lớn, bên trong đặt tượng Ngọc Hoa Công chúa; tầng dưới đặt long ngai và bài vị Thành hoàng ghi rõ danh hiệu “Ngọc Hoa Công chúa”. Đình còn lưu giữ hòm đựng 5 đạo sắc phong của các triều vua.
Lễ hội
Lễ hội truyền thống đình Đại Yên được tổ chức vào ngày 14 tháng Ba âm lịch hằng năm, gắn với ngày sinh của Ngọc Hoa Công chúa theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền tại địa phương. Lễ hội gồm phần lễ và phần hội, trong đó có các nghi thức tế lễ, dâng hương tưởng niệm Thành hoàng.
Một hoạt động mang nét đặc sắc của lễ hội là điệu múa “Dâng hoa”, với hình ảnh Ngọc Hoa Công chúa cùng các em nhỏ trong trang phục áo tứ thân, tay cầm những bông hoa hồng, thực hiện các động tác múa nhịp nhàng, thể hiện sự tôn kính và tưởng nhớ vị Thành hoàng của làng.
Hình tượng Ngọc Hoa Công chúa, một cô bé mới 9 tuổi nhưng thông minh, mưu trí và dũng cảm theo cha ra trận đánh giặc, đã trở thành biểu tượng đẹp về lòng yêu nước, ý chí chống ngoại xâm và tinh thần quả cảm. Câu chuyện về nàng góp phần làm phong phú thêm hệ thống truyền thuyết về những nhân vật anh hùng trong lịch sử và văn hóa Thăng Long – Hà Nội.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật, Đình Đại Yên được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật năm 1990.