Di tích lịch sử văn hóa Đình Vân Cốc nằm trên địa bàn xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội, thờ ba vị tướng Phùng Ả Tú, Phùng Ả Huyền, Hoàng Thượng Cát phù Hai Bà Trưng đánh đuổi quân Đông Hán.
Tương truyền vào những năm đầu công nguyên ở làng Vân Thủy (sau được đổi tên thành làng Vân Cốc và nay thuộc xã Vân Phúc, xã Vân Nam, xã Vân Hà; sau sáp nhập còn 2 xã Vân Phúc và xã Nam Hà, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội nay thuộc xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội) có ông Phùng Liệt, vợ là bà Phạm Thị Tự sinh được 2 người con Phùng Ả Tú và Phùng Ả Huyền; tại làng Nhật Chiêu (nay thuộc địa bàn xã Liên Châu, tỉnh Phú Thọ) có ông Hoàng Xuân Hy và vợ là bà Phạm Thị Chỉ sinh được người con tên là Hoàng Thượng Cát. Ba Bà vốn đã thông minh, khỏe mạnh lại kiêm tài văn võ, cầm kỳ. Đương thời gái trai không ai sánh kịp, được nhân dân trong làng tôn trọng, mến phục về tài năng và chí khí. Đứng trước cảnh nước mất nhà tan, dân tình cực khổ do tên thái thú Tô Định nhà Đông Hán sang xâm lăng nước ta, ba Bà đau đáu một lòng tìm kế phù quốc, cứu dân. Nghe tin Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa tại cửa sông Hát và truyền hịch đi khắp nơi kêu gọi người tài giỏi hưởng ứng cuộc khởi nghĩa. Ba Bà chiêu mộ được 52 nghĩa quân thao luyện cung kiếm, võ nghệ, vượt sông Hát tụ hội và gặp Hai Bà Trưng bái yết, được Hai Bà Trưng trọng dụng, phong ba Bà chỉ huy đạo quân góp sức đánh đuổi Tô Định.
Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng phát động khởi nghĩa, nghĩa quân điệp điệp trùng trùng kéo tới bao vây, Tô Định chỉ biết tìm đường mà chạy trốn. Sau khi chiến thắng quân Tô Định, Hai Bà Trưng lên ngôi, về đóng đô ở Mê Linh, phong cho ba bà Phùng Ả Tú, Phùng Ả Huyền, Hoàng Thượng Cát làm tướng chỉ huy đạo quân trấn ải Hát Giang, khẩu là nơi tiền đồn Kinh đô Mê Linh.
Sau ba năm, nhà Hán sai Mã Viện mang đại quân sang đánh Giao Chỉ, trước thế giặc mạnh Trưng Vương vẫn quyết tâm chiến đấu chống giặc. Trong cuộc chiến đấu không cân sức, kẻ thù mạnh gấp bội, Hai Bà Trưng lui về vùng Cẩm Khê là một căn cứ hiểm yếu, có giá trị phòng ngự tốt. Nhưng vì thế giặc quá mạnh, Hai Bà Trưng sau đó tuẫn tiết tại Hát Giang vào ngày 06/03/43 âm lịch. Mất chủ tướng, ba Bà cùng các tướng lĩnh danh tiếng và nghĩa quân vẫn quyết tâm chiến đấu đến cùng; ngày 11/03/43 âm lịch, ba bà cùng hy sinh. Để tưởng nhớ công lao của ba Vị Nữ Tướng, nhân dân làng Vân Thủy lập nơi thờ tự ba Bà. Đến thời nhà Đinh, ba bà Phùng Ả Tú, Phùng Ả Huyền, Hoàng Thượng Cát được truy phong “Tam vị Đại Vương Thần” và được tôn thờ làm Thành Hoàng Làng, thờ tại Di tích lịch sử văn hóa Đình Vân Cốc đến ngày nay.
Di tích lịch sử văn hóa Đình Vân Cốc được xây dựng từ lâu đời nhưng sau đó bị phá hủy hoàn toàn trong những năm “tiêu thổ kháng chiến” (1947 - 1948). Đến năm 1990, được sự đồng thuận của chính quyền và nhân dân, ngôi Đình từng bước khởi dựng, phục hồi trên nền móng cũ mặc dù rất nhỏ so với quy mô Đình trước kia, qua thời gian cũng đã xuống cấp. Năm 2021, Đình Vân Cốc đã được Nhà nước đầu tư tu bổ, tôn tạo theo quy mô, kiến trúc trước kia và đã được hoàn thành, đưa vào sử dụng 30/9/2024, gồm các hạng mục công trình Nghi môn, Tả vu, Hữu vu, sân Đình, Đại bái và Hậu cung. Ngoài những giá trị về mặt kiến trúc, Đình Vân Cốc còn lưu giữ được những chân cột bằng đá là những minh chứng cho quy mô đồ sộ và một số đồ thờ có giá trị khác. Cán bộ và nhân dân địa phương tiếp tục tu sửa đồ tự sự và xây dựng cảnh quan phù hợp với kiến trúc, cảnh quan tôn nghiêm của Đình. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, Đình Vân Cốc đã được xếp hạng cấp Tỉnh tại Quyết định số 1210/1999/QĐ-UB ngày 09/11/1999 của UBND tỉnh Hà Tây.
Hàng năm sau khi phục dựng Đình, Lễ hội truyền thống Đình Vân Cốc được tổ chức vào dịp xuân từ ngày 12 đến ngày 15 do các xã cũ luân phiên thực hiện (nay là các thôn của 3 xã cũ Vân Phúc, Vân Nam, Vân Hà do thực hiện mô hình chính quyền 02 cấp), nghi lễ đã đi vào ký ức của mọi người dân. Lễ hội truyền thống là dịp nhân dân bày tỏ lòng tôn kính với các bậc tiền nhân đã có công với quê hương, đất nước./.