DI TÍCH XẾP HẠNG CẤP CHÙA PHÚC TÂM
I. KHÁI QUÁT VỀ CHÙA PHÚC TÂM
Chùa Phúc Tâm, tên chữ là Phúc Tâm tự, ngoài ra còn được gọi theo địa danh của làng là Chùa Sen Chiểu. Chùa nằm trong cụm di tích Đền - Miếu Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm, là một công trình tôn giáo có lịch sử lâu đời, gắn bó với đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương.
Chùa hiện thuộc thôn Sen Chiểu, xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội. Chùa nằm ở đầu làng, cách chân đê sông Hồng khoảng 50 m. Đền và Miếu Sen Chiểu tọa lạc gần Chùa Phúc Tâm.
Cụm di tích nằm ở bờ Nam, gần chân đê sông Hồng, cách Thủ đô Hà Nội khoảng hơn 40 km. Không gian của chùa nằm trong cảnh quan tự nhiên gắn với hồ sen và các công trình tín ngưỡng truyền thống của làng.
II. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH TỒN TẠI
Theo tư liệu trong ngọc phả, nhân dân Sen Chiểu đã sửa sang chùa, miếu của làng từ thời Hùng Vương. Tuy nhiên, tài liệu cũng lưu ý rằng niên đại này quá xa xưa và ít thuyết phục. Có thể xác định ít nhất rằng Chùa Phúc Tâm đã tồn tại từ trước thời Hồng Đức – thời điểm cuốn ngọc phả được hình thành.
Từ đó về sau, Chùa được trùng tu, sửa chữa nhiều lần. Ngày 9 tháng 5 năm Cảnh Hưng thứ 9, tức năm 1748, chùa đúc một chiếc khánh đồng lớn.
Đến năm 1800, niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 8, nhân dân Sen Chiểu tiếp tục công đức tiền mua đồng và thuê thợ đúc quả chuông đồng lớn mang tên “Phúc Tâm tự chung”, tức chuông Chùa Phúc Tâm.
Trong thế kỷ XIX, nhiều pho tượng Phật, Bồ Tát của chùa được làm mới. Sang thời Nguyễn, nhân dân tiếp tục tu sửa chùa nhiều lần. Vì vậy, các công trình vật chất còn lại của chùa hiện nay được tư liệu xác định là sản phẩm của nền nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn.
Quá trình tồn tại liên tục của Chùa Phúc Tâm qua nhiều thời kỳ cho thấy sự quan tâm, gìn giữ của cộng đồng dân cư địa phương đối với công trình tôn giáo cũng như những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
III. KHÔNG GIAN CẢNH QUAN VÀ KIẾN TRÚC
Chùa Phúc Tâm nằm trong không gian cảnh quan truyền thống của làng Sen Chiểu, gần chân đê sông Hồng và hồ sen. Đền, Miếu và Chùa được bố trí trong một không gian tương đối hài hòa với địa hình tự nhiên.
Theo tư liệu khảo tả, Chùa nằm gần chân đê, trong khi Đền Mẫu tọa lạc lui về phía sau trong khu vườn rộng. Giữa Chùa và Đền là đoạn đường ngắn lượn theo địa hình tự nhiên của hồ nước. Sự kết hợp giữa hồ nước, cây cối, sân và các công trình kiến trúc tạo nên cảnh quan đáng kể cho cụm di tích.
Về kiến trúc, Chùa Phúc Tâm có các bộ phận được mô tả trong tư liệu như tiền đường, thiêu hương và thượng điện.
Thiêu hương có quy mô nhỏ, gồm một gian nối tiền đường và thượng điện. Nhà có kết cấu đơn giản dạng kẻ ô cầu quá giang. Chính giữa lòng nhà xây một bệ gạch lớn, kích thước khoảng 2,40 m x 1,80 m x 0,60 m để bày đồ tự khí. Hai bên tường có treo hai di vật bằng đồng thuộc thời Lê Trung Hưng và Tây Sơn.
Thượng điện là một lớp nhà ngang rộng gồm một gian hai chái. Hai bộ vì chính được làm chồng lên nhau theo kiểu chồng giường. Các con giường chồng khít lên nhau tạo thành những bức cốn để trang trí. Hai bộ vì bên được làm theo dạng “giá chiêng kẻ chuyền”.
Trên hai bộ vì chính, câu đầu được chạm nổi văn thực vật và văn mây. Các họa tiết được thể hiện mạch lạc, nổi khối, tạo nên giá trị nghệ thuật cho không gian kiến trúc.
Trong nhà thượng điện, các bệ gạch được xây cao dần từ ngoài vào để làm Tam Bảo. Trên cùng là bộ tượng Tam Thế, tiêu biểu cho ba thế giới Phật trong quá khứ, hiện tại và vị lai.
Ba pho tượng Tam Thế có kích thước tương đối đồng đều, cao khoảng 75 cm, rộng đùi 42 cm, đài sen 80 cm. Các tượng ngồi kiết già trên tòa sen, tay kết ấn tam muội đặt ở lòng đùi.
Về phong cách tạo tác, bộ Tam Thế mang đậm nét dân gian. Tỷ lệ tượng không hoàn toàn tuân theo cách tạo tượng chuẩn về tỷ lệ; đầu tượng mang phong cách cổ. Khuôn mặt được thể hiện theo những quy tắc truyền thống: mắt khép hờ nhìn xuống, sống mũi thẳng, tai to và dài chảy xuống vai.
Đài sen của các tượng được làm tương đối giống nhau, gồm ba lớp và nở rộng để làm chỗ ngồi. Các cánh sen to, dày và thu dần về phía mũi. Dạng đài sen này được tư liệu xác định là đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thời Lê Trung Hưng.
Phía dưới nhóm tượng Tam Thế là lớp tượng A Di Đà tọa trên đài sen. Các lớp tiếp theo có tượng Quan Âm đội mũ Thất Phật và Quan Âm Tống Tử, còn gọi là Quan Âm Thị Kính. Ở lớp dưới cùng là tòa Cửu Long, thể hiện thời điểm Đức Phật Thích Ca mới ra đời.
Tại nhà tiền đường có hai pho tượng Quan Âm Bồ Tát và Đức Ông ngồi đối diện nhau qua gian giữa. Ngoài ra, trên ban thờ của thiêu hương còn có pho tượng Thích Ca sơ sinh bằng đồng.
Hệ thống tượng thờ của Chùa Phúc Tâm vì vậy vừa có giá trị về mặt tín ngưỡng, vừa phản ánh đặc điểm nghệ thuật điêu khắc Phật giáo qua các thời kỳ.
V. NHỮNG DI VẬT TIÊU BIỂU
Chùa Phúc Tâm hiện còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị. Trong đó tiêu biểu nhất là quả chuông đồng “Phúc Tâm tự chung”.
Chuông có dáng đẹp, quai chuông là một đôi rồng đấu lưng vào nhau. Thân chuông được chia thành 8 ô. Phần giáp thân và chân chuông có 4 núm gõ nổi hình hoa cúc. Chuông cao khoảng 1,15 m, đường kính miệng khoảng 0,65 m.
Niên hiệu ghi trên thân chuông là “Cảnh Thịnh bát niên tam nguyệt nhị thập ngũ nhật”, tức ngày 25 tháng 3 năm Cảnh Thịnh thứ 8, năm 1800.
Bên cạnh đó, Chùa còn lưu giữ một khánh đồng lớn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 9, năm 1748. Khánh cao khoảng 1,15 m, chỗ rộng nhất khoảng 1,42 m.
Ngoài ra còn có: Hai hạc gỗ thế kỷ XIX, Một bức hoành phi, Hai đôi câu đối, 13 pho tượng thờ, trong đó có 4 pho tượng có niên đại thế kỷ XVIII, các pho còn lại thuộc thời Nguyễn.
Những di vật này là nguồn tư liệu vật chất quan trọng phản ánh quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của Chùa Phúc Tâm qua nhiều thế kỷ.
VI. GIÁ TRỊ LỊCH SỬ - VĂN HÓA - NGHỆ THUẬT
Chùa Phúc Tâm là một công trình Phật giáo có lịch sử tồn tại lâu đời, gắn bó với đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng dân cư Sen Chiểu.
Qua quá trình tồn tại, chùa đã nhiều lần được nhân dân tu sửa, tôn tạo và bổ sung tượng thờ, pháp khí. Những hiện vật như khánh đồng năm 1748, chuông “Phúc Tâm tự chung” năm 1800, hệ thống tượng Phật và các cấu kiện kiến trúc góp phần chứng minh quá trình tồn tại liên tục của di tích.
Giá trị nghệ thuật của chùa thể hiện ở kiến trúc và hệ thống tượng thờ. Những chi tiết chạm khắc văn thực vật, văn mây trên câu đầu; kết cấu chồng giường, giá chiêng kẻ chuyền; cùng hệ thống tượng Tam Thế, A Di Đà, Quan Âm và Cửu Long tạo nên những giá trị đáng chú ý về nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Phật giáo.
Đặc biệt, bộ tượng Tam Thế với phong cách tạo tác mang đậm nét dân gian, cùng dạng đài sen đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thời Lê Trung Hưng, là những yếu tố có giá trị trong việc nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo truyền thống.
VII. VAI TRÒ TRONG ĐỜI SỐNG CỘNG ĐỒNG
Trong suốt quá trình tồn tại, Chùa Phúc Tâm không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng Phật giáo mà còn có những đóng góp vào đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương.
Tư liệu cho thấy sự trường tồn của Chùa có sự gắn bó với sức mạnh của Phật giáo và ý thức tôn trọng, gìn giữ di sản văn hóa của nhân dân địa phương. Chùa là nơi góp phần giáo dục, bảo tồn những truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Cùng với Đền Sen Chiểu và Miếu Sen Chiểu, Chùa Phúc Tâm tạo thành một không gian văn hóa truyền thống đặc sắc của làng Sen Chiểu, trong đó Đền và Miếu gắn với tín ngưỡng thờ thần, còn Chùa là nơi thờ Phật. Sự hiện diện của các công trình trong cùng một không gian góp phần phản ánh đời sống tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa tinh thần phong phú của cộng đồng cư dân địa phương.
Mặc dù trải qua nhiều biến động của thời gian và đã có những thay đổi về quy mô kiến trúc, Chùa Phúc Tâm vẫn còn lưu giữ được nhiều yếu tố có giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật.
Từ những dấu tích kiến trúc, hệ thống tượng thờ, chuông, khánh và các di vật còn lại, Chùa Phúc Tâm góp phần phản ánh quá trình phát triển của Phật giáo cũng như đời sống tinh thần của nhân dân Sen Chiểu qua nhiều thế hệ.
Chùa Phúc Tâm cùng với Đền Sen Chiểu và Miếu Sen Chiểu là những công trình gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa tinh thần của một làng quê cổ truyền vùng châu thổ sông Hồng, tạo nên một không gian di tích có giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.