Nằm ở góc giao giữa phố Quán Thánh và đường Thanh Niên, ngay cạnh Hồ Tây và hồ Trúc Bạch, đền Quán Thánh là một trong những ngôi đền cổ và linh thiêng bậc nhất Hà Nội. Ẩn sau hàng cây cổ thụ là không gian trầm mặc, nơi lưu giữ pho tượng đồng đen Huyền Thiên Trấn Vũ, một kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam. Mỗi dịp đầu năm, người Hà Nội và du khách thập phương lại tìm về đây dâng hương, cầu bình an cho gia đình.

Đền có tên gọi đầy đủ là Trấn Vũ Quán, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn giữ phương Bắc. Đền được xây dựng từ thời Lý, gắn với sự hình thành của kinh đô Thăng Long. Cùng với đền Bạch Mã, đền Voi Phục và đền Kim Liên, đền Quán Thánh hợp thành "Thăng Long tứ trấn", bốn ngôi đền thiêng trấn giữ bốn phương kinh thành. Trải qua nhiều lần trùng tu, năm 1842, vua Thiệu Trị đổi tên đền thành Chân Vũ Quán và ngự đề biển đồng còn lưu giữ đến nay. Năm 1962, đền Quán Thánh được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Qua Tam Quan là khoảng sân dẫn vào khu thờ chính. Năm 1677, dưới thời vua Lê Hy Tông, Trấn Vũ Quán được xây dựng lại với quy mô lớn hơn. Diện mạo cơ bản của đền ngày nay được hình thành sau đợt trùng tu năm 1893.

Từ sân nhìn vào, dòng chữ “Trấn Vũ Quán” nổi bật trên chính điện. Những lớp mái nối tiếp nhau, bên dưới là các mảng chạm khắc gỗ với hình rồng, phượng và hoa lá.

Tam Quan mở vào sân chính của Đền Quán Thánh . Ảnh sưu tầm

Đền gồm nghi môn, gác chuông, tòa đại bái và hậu cung. Bước qua nghi môn tứ trụ là khoảng sân rợp bóng cây cổ thụ, tách biệt hẳn với nhịp sống ồn ào bên ngoài. Trên gác chuông còn lưu giữ chiếc chuông đồng đúc năm Đinh Tỵ (1677), cùng thời với pho tượng Trấn Vũ.

Quả chuông nằm trên gác Tam Quan, cùng với pho tượng Trấn Vũ tạo thành cặp hiện vật đồng tiêu biểu của Đền Quán Thánh. Ảnh sưu tầm

Điểm nhấn của đền là pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen, đúc năm 1677 dưới thời vua Lê Hy Tông. Tượng cao 3,96m, nặng khoảng 4 tấn, được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2016. Thần ngồi trên bệ bát giác, mặc áo giáp trang trí hoa sen, tay chống thanh kiếm có rắn quấn, mũi kiếm đặt trên lưng rùa. Đây là một trong những tượng đồng lớn và đẹp nhất Việt Nam.  

Tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen nổi tiếng. Ảnh: sưu tầm

Theo truyền thuyết, thần Trấn Vũ từng giúp An Dương Vương trừ yêu quái khi xây thành Cổ Loa. Dân gian còn kể thần đã diệt hồ tinh ở vùng Long Đỗ, gắn với sự tích hình thành Hồ Tây. Những câu chuyện ấy, cùng vị thế trấn giữ cửa Bắc kinh thành, khiến chuyến viếng đền bên Hồ Tây càng thêm ý nghĩa với du khách muốn hiểu sâu hơn về văn hóa tâm linh Thăng Long.