GIỚI THIỆU DI TÍCH ĐỀN SEN CHIỂU
Đền Sen Chiểu là một trong những công trình tín ngưỡng tiêu biểu trong cụm di tích truyền thống của làng Sen Chiểu. Đền có tên chữ là “Thần Mẫu Linh từ”, gắn với việc thờ phụng Bạch Ngọc Thánh Mẫu – nhân vật được ghi chép trong ngọc phả của làng. Cùng với Miếu Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm, Đền Sen Chiểu tạo thành một không gian văn hóa, tín ngưỡng có lịch sử lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương.
Đền, miếu Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm hiện nay thuộc thôn Sen Chiểu, xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội. Theo tư liệu lịch sử, trước đây khu vực này thuộc xã Sen Chiểu, huyện Phúc Lộc, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây; về sau địa giới hành chính có nhiều thay đổi. Cụm di tích nằm ở bờ Nam, gần chân đê sông Hồng, cách Thủ đô Hà Nội khoảng hơn 40 km. Chùa nằm ở đầu làng, cách chân đê khoảng 50 m; Đền và Miếu tọa lạc gần Chùa Phúc Tâm.
II. SỰ TÍCH VÀ NHÂN VẬT ĐƯỢC THỜ
Theo cuốn ngọc phả “Chiêu ứng hộ quốc đại vương” được viết vào năm Hồng Đức thứ 2 (1471), vùng đất Sen Chiểu đã hình thành và phát triển từ thời Hùng Vương. Làng cổ Sen Chiểu khi đó gồm hai trang Phương Độ và Đông Bảo, sau này hình thành các địa danh Lan Chiểu, Liên Chiểu rồi đến Sen Chiểu.
Cũng theo ngọc phả, tại Sen Chiểu từng sinh ra hai nhân vật nổi tiếng của triều Hùng là Bạch Ngọc Thánh Mẫu và Chiêu ứng Hộ quốc Đại vương. Do có nhiều công lao trong việc nội trị và chống giặc ngoại xâm, sau khi hóa, các vị được nhân dân lập nơi thờ phụng.
Bạch Nương là người Liên Chiểu, con gái nhà họ Lê, lấy Bùi Kiều, người trang Phương Độ. Theo truyền thuyết được ghi trong ngọc phả, Bạch Nương có nguồn gốc đặc biệt, sau khi kết duyên với Hùng Hạo – Hưng Hóa bộ chủ – bà theo chồng về công phủ. Sau đó bà sinh một người con trai là Chiêu Sinh. Khi người con còn nhỏ, bà hóa trên dòng sông Hồng. Thương tiếc người vợ, Hùng Hạo cho nhân dân Lan Chiểu lập đền thờ bà, tôn là Bạch Nương phu nhân.
Hùng Chiêu, con của Hùng Hạo và Bạch Nương, từ nhỏ đã được học tập, rèn luyện và sớm tinh thông võ nghệ, giỏi binh pháp. Sau khi tham gia kỳ thi tuyển nhân tài do Hùng Duệ Vương tổ chức, ông trúng tuyển và được phong chức Thái bộc, tước Nghi Thuận hầu.
Sau khi nhận chức, Hùng Chiêu được triều đình cử đi dẹp nạn trộm cướp ở xứ Đoài. Tại huyện Phúc Lộc, ông có công phủ dụ dân chúng, quy phục gian tặc. Sau đó ông được phong làm Chủ quản đất Hưng Hóa và hai trang Phương Độ, Đông Bảo được giao làm trang mộc của ông.
Cuối đời Hùng Duệ Vương, trước nạn giặc phương Bắc xâm lược, Hùng Chiêu cùng Tản Viên Sơn Thánh hai lần chỉ huy quân đội Văn Lang đánh tan quân xâm lược. Sau những chiến công đó, Hùng Chiêu được phong là Hộ quốc Đệ vương. Trong lần chống giặc phương Bắc thứ hai, ông chỉ huy thủy quân, phối hợp với quân bộ do Tản Viên Sơn Thánh chỉ huy, đánh tan quân giặc ở vùng Bạch Hạc và truy đuổi về tận thủ phủ. Sau chiến thắng, Hùng Chiêu hóa tại bãi sông xã Xuân Mãn, huyện Yên Dũng, phủ Lạng Giang.
Vua Hùng biết tin vô cùng thương tiếc, lệnh cho các nơi phụng thờ và phong Hùng Chiêu là Chiêu ứng An dân Hộ quốc Đại vương, mẹ ông là Bạch Ngọc Thánh Mẫu Công chúa. Trong 54 làng cùng thờ, Lan Chiểu – quê của Thánh Mẫu – được coi là đền chính.
III. VỊ TRÍ VÀ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC
Đền Sen Chiểu hiện nay tọa lạc trên khu đất cao trong khuôn viên chung của cụm di tích truyền thống của làng. Đền được xây dựng theo hướng Đông, trông ra hồ sen phía trước. Không gian đền gồm các bộ phận chính như cổng vào, tệ vu và đền chính, được quy hoạch tập trung quanh một sân gạch vuông.
Cổng vào di tích có kết cấu đơn giản bằng các trụ biểu. Hai cột giữa tạo thành lối vào chính, có mặt cắt ngang hình vuông. Hai cột nhỏ hơn nằm cách các trụ chính khoảng 2 m. Trên đỉnh mỗi cột đặt tượng nghê quay vào phía trong. Hai bên là những đoạn tường lửng, mặt ngoài đắp nổi hình tượng võ quan tay cầm binh khí, tạo cảm giác trang nghiêm và bảo vệ không gian thờ tự.
Qua cổng là sân gạch vuông. Hai mặt sân có tường bao thấp. Sát tường hậu của hai gian giữa xây bệ gạch cao khoảng 50 cm để đặt tượng thờ.
Không gian kiến trúc của Đền Sen Chiểu tuy không còn giữ được quy mô lớn như trước đây nhưng vẫn thể hiện rõ đặc điểm của một công trình tín ngưỡng truyền thống, với sự kết hợp giữa không gian sân, cổng, tệ vu và khu vực thờ tự.
Đền Sen Chiểu hiện còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị, có niên đại trải qua các thời kỳ Lê, Tây Sơn và Nguyễn. Trong đó có:
- Một chuông đồng thời Nguyễn, thế kỷ XIX.
- Một đỉnh đồng thế kỷ XIX.
- Một bát hương đá chạm rồng chầu, văn mây.
- Hai lọ hoa sứ men trắng hoa lam thế kỷ XIX.
- Một hương án gỗ chạm rồng chầu, phượng, hổ phù, có niên đại thế kỷ XIX, kích thước 1,80 m x 1,35 m x 0,60 m.
- Hai câu đối và một bức hoành phi có chữ “Thần Mẫu Linh từ”.
- Hai sắc phong thời Nguyễn.
- Một cuốn thần phả được viết từ thời Hồng Đức thế kỷ XV và được sao lại trong các thời kỳ sau.
Những di vật này góp phần phản ánh lịch sử tồn tại lâu dài của di tích, đồng thời cung cấp những tư liệu có giá trị trong nghiên cứu về tín ngưỡng, lịch sử và nghệ thuật truyền thống của địa phương.
Theo tư liệu ngọc phả, hằng năm vào các ngày 8 tháng Giêng – ngày sinh Hùng Chiêu; ngày 15 tháng Tám – ngày sinh Thánh Mẫu; ngày 12 tháng Chín và ngày 3 tháng Mười một – ngày hóa, nhân dân tổ chức tế lễ trọng thể.
Trong nghi lễ có quy định tế tam sinh sử dụng toàn màu đen như trâu đen, lợn đen và kiêng dùng các màu trắng, đỏ, xanh, tía. Trong ngôn ngữ hàng ngày của làng còn có tục kiêng ba chữ húy là Chiêu, Bạch, Mạo.
Các nghi lễ và tục lệ này phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với các nhân vật được phụng thờ, đồng thời thể hiện sự tiếp nối của những phong tục tín ngưỡng truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Đền Sen Chiểu là công trình tín ngưỡng gắn với lịch sử hình thành và phát triển của làng Sen Chiểu. Di tích lưu giữ những câu chuyện truyền thuyết, thần tích, ngọc phả và hệ thống di vật liên quan đến Bạch Ngọc Thánh Mẫu và Chiêu ứng Hộ quốc Đại vương.
Giá trị của di tích không chỉ thể hiện ở bản thân công trình kiến trúc mà còn nằm trong hệ thống tư liệu, cổ vật và những phong tục, nghi lễ được cộng đồng gìn giữ. Đây là một bộ phận quan trọng trong không gian văn hóa truyền thống của làng quê vùng châu thổ sông Hồng.
Cùng với Miếu Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm, Đền Sen Chiểu tạo nên một quần thể di tích có sự gắn kết giữa tín ngưỡng thờ thần và đời sống Phật giáo, góp phần phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của cư dân địa phương qua nhiều thời kỳ.