GIỚI THIỆU DI TÍCH MIẾU SEN CHIỂU
I. KHÁI QUÁT VỀ MIẾU SEN CHIỂU
Miếu Sen Chiểu, còn được gọi là Miếu Sen, là một công trình tín ngưỡng quan trọng của làng Sen Chiểu. Theo tư liệu, Miếu là nơi tọa lạc của vị thần chính của làng, gắn với việc thờ Chiêu ứng An dân Hộ quốc Đại vương.
Miếu Sen Chiểu nằm trong cụm di tích truyền thống gồm Đền Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm. Cụm di tích hiện thuộc thôn Sen Chiểu, xã Sen Chiểu, huyện Phúc Thọ, ngoại thành Hà Nội, nằm ở bờ Nam, gần chân đê sông Hồng.
Trong lịch sử, khu vực Sen Chiểu trải qua nhiều thay đổi về địa giới hành chính. Trước đầu thế kỷ XIX, địa phương thuộc xã Sen Chiểu, huyện Phúc Lộc, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây; cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 thuộc tổng Phù Sa, huyện Phúc Lộc, tỉnh Sơn Tây. Năm 1956, hai xã Liên Chiểu và Linh Chiểu hợp thành xã Sen Chiểu, huyện Phúc Thọ, tỉnh Sơn Tây; sau những thay đổi hành chính tiếp theo, từ năm 1979 thuộc ngoại thành Hà Nội.
II. LỊCH SỬ VÀ NHÂN VẬT ĐƯỢC THỜ
Theo ngọc phả “Chiêu ứng hộ quốc đại vương” được viết vào năm Hồng Đức thứ 2 (1471), vùng đất Sen Chiểu có lịch sử hình thành từ thời Hùng Vương. Làng cổ Sen Chiểu khi đó gồm hai trang Phương Độ và Đông Bảo, sau này phát triển thành Lan Chiểu, Liên Chiểu rồi Sen Chiểu.
Tư liệu ghi nhận nơi đây gắn với hai nhân vật nổi tiếng của triều Hùng là Bạch Ngọc Thánh Mẫu và Chiêu ứng Hộ quốc Đại vương. Do có công lao trong việc nội trị và chống giặc ngoại xâm, sau khi hóa, các vị được nhà vua cho phép lập nơi phụng thờ.
Hùng Chiêu là người có tài năng võ nghệ và binh pháp. Sau khi được tuyển chọn và bổ nhiệm làm Thái bộc, ông được triều đình cử đi dẹp nạn trộm cướp ở xứ Đoài. Tại huyện Phúc Lộc, ông đã phủ dụ dân chúng, quy phục gian tặc, từ đó được phong làm Chủ quản đất Hưng Hóa.
Cuối đời Hùng Duệ Vương, khi đất nước đứng trước nguy cơ giặc phương Bắc xâm lược, Hùng Chiêu cùng Tản Viên Sơn Thánh tham gia chỉ huy quân đội Văn Lang chống giặc. Sau các chiến công, Hùng Chiêu được phong Hộ quốc Đệ vương. Trong lần chống giặc thứ hai, ông chỉ huy thủy quân phối hợp với quân bộ của Tản Viên Sơn Thánh, đánh tan quân giặc ở vùng Bạch Hạc và truy đuổi về tận thủ phủ.
Sau khi Hùng Chiêu hóa, vua Hùng phong ông là Chiêu ứng An dân Hộ quốc Đại vương, đồng thời phong mẹ ông là Bạch Ngọc Thánh Mẫu Công chúa. Lan Chiểu, quê của Thánh Mẫu, được coi là đền chính trong số 54 làng cùng thờ.
Hằng năm, các ngày sinh, ngày hóa của Hùng Chiêu và Thánh Mẫu được nhân dân tổ chức tế lễ. Những nghi lễ này góp phần duy trì sự gắn kết cộng đồng và bảo lưu những phong tục tín ngưỡng truyền thống của làng.
III. VỊ TRÍ VÀ CẢNH QUAN DI TÍCH
Miếu Sen Chiểu nằm trong không gian cảnh quan truyền thống của cụm di tích, được xây dựng dọc theo bờ phía Tây của hồ sen. Miếu được xây dựng theo hướng Nam, quay về phía ngôi đền thờ Thánh Mẫu.
Không gian tự nhiên xung quanh di tích có sự kết hợp giữa hồ nước, sân gạch và các công trình kiến trúc truyền thống. Từ Chùa Phúc Tâm đến Đền và Miếu là đoạn đường ngắn lượn theo địa hình tự nhiên của hồ nước, tạo nên cảnh quan hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên.
IV. QUY MÔ VÀ KIẾN TRÚC MIẾU
Theo tư liệu, trước đây Miếu Sen Chiểu có quy mô lớn, kiến trúc theo kiểu chữ Nhị. Qua thời gian dài tồn tại, quy mô kiến trúc của Miếu đã thu hẹp dần. Dấu tích của một công trình bề thế trước đây còn được thể hiện qua kiến trúc tam quan lớn và mặt bằng tòa đại bái nằm giữa khoảng sân rộng phía sau tam quan.
Hiện nay, tổng thể Miếu gồm cổng tam quan, sân gạch vuông rộng và khu kiến trúc chính. Tam quan được xây dựng ở vị trí chính diện, tạo thành trục thẳng hướng vào nhà tiền tế.
Tam quan có quy mô lớn. Cửa chính giữa có kích thước lớn, được tạo bởi hai cột trụ biểu. Các trụ có mặt cắt ngang hình vuông. Trên đỉnh trụ là hình trang trí do bốn chim phượng chụm đuôi vào nhau tạo thành. Phía dưới có bốn đầu rồng hướng ra các góc cột. Thân rồng được nối với nhau qua thân trụ biểu.
Bên dưới là các ô trang trí đắp nổi đề tài tứ linh gồm long, ly, quy, phượng. Dọc thân cột có các ô dài để ghi câu đối bằng chữ Hán cổ.
Hai bên trụ chính là những mảng tường lớn nối với hai cửa phụ. Các cửa phụ được xây cuốn, phía trên làm dạng chồng diêm, các góc mái đao cong vút lên. Sau tam quan là sân gạch vuông rộng, nền có ba cấp cao dần từ ngoài vào đến nhà tiền tế.
Kiến trúc chính của Miếu có kết cấu hình chữ Đinh, gồm nhà tiền tế và hậu cung. Hai nếp nhà gắn kết chặt chẽ với nhau, tạo thành không gian thờ tự tương đối khép kín.
Nhà tiền tế gồm 3 gian, được xây theo kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Mái lợp ngói ta, bờ dải đắp dạng chữ Đinh. Hai tường hồi phía trước vượt ra khỏi hiên khoảng 2 m. Ở phía ngoài các bức tường có những cột trụ nhỏ. Mặt trong của tường đắp nổi hai con voi lớn, thể hiện quyền uy của vị thần được thờ.
Bộ khung nhà tiền tế gồm 4 vì giống nhau, theo kiểu “vì kèo quá giang và bẩy hiên”. Các vì được thực hiện theo phương thức “bào trơn đóng bén”. Nền nhà tiền tế cao khoảng 30 cm, mặt trước để trống tạo sự thông thoáng. Nền được lát gạch Bát Tràng kích thước 30 cm x 30 cm. Chính giữa nhà có bệ gạch thấp hình hộp chữ nhật để bày đồ tự khí.
Hậu cung gồm hai gian nhà dọc nối với chính giữa tiền tế, kiến trúc đơn giản kiểu kẻ truyền. Trong hậu cung có bệ thờ lớn, là nơi tọa lạc của vị thần được thờ. Trên bệ gạch ở vị trí trang trọng nhất đặt một khám mui luyện lớn có niên đại Lê Trung Hưng. Bên trong khám là nơi tọa lạc của thần Chiêu ứng.
Miếu Sen Chiểu hiện còn lưu giữ hệ thống di vật có giá trị, trong đó có nhiều hiện vật thuộc các thế kỷ XVIII và XIX.
Các di vật tiêu biểu gồm:
- Một chuông đồng nhỏ thời Nguyễn.
- Hai đỉnh đồng thế kỷ XIX.
- Một sắc phong thời Nguyễn.
- Hai bát hương có niên đại thế kỷ XVIII.
- Một tấm bia đá thời Lê, niên hiệu Chính Hòa. Bia có kích thước 1,14 m x 0,60 m x 0,15 m; trán bia trang trí lưỡng long chầu nhật, riềm trang trí hoa dây. Nội dung bia ghi việc xây dựng văn chỉ của làng.
- Một khám thờ mui luyện thế kỷ XVIII, kích thước 1,70 m x 1,60 m x 1,20 m, được chạm khắc các đề tài mặt trời, lưỡng long chầu nhật, rồng, phượng, cúc dây.
- Một long đình trang trí rồng chầu, hổ phù, lá đề, có niên đại thế kỷ XIX.
- Một bộ kiệu rước trang trí rồng, rùa, hoa sen, sóng nước, niên đại thế kỷ XIX.
- Hai bộ đòn kiệu trang trí rồng, niên đại thế kỷ XVIII.
Hệ thống di vật nói trên là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử của Miếu cũng như tín ngưỡng, nghi lễ và nghệ thuật tạo tác truyền thống của địa phương.
VI. GIÁ TRỊ LỊCH SỬ - VĂN HÓA
Miếu Sen Chiểu là một công trình tín ngưỡng gắn bó mật thiết với cộng đồng dân cư làng Sen Chiểu. Di tích vừa là nơi thờ vị thần chính của làng, vừa là không gian lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật.
Giá trị của Miếu được thể hiện qua sự kết hợp giữa truyền thuyết về các nhân vật được thờ, hệ thống ngọc phả, sắc phong, bia đá, khám thờ, long đình, kiệu rước cùng các yếu tố kiến trúc và trang trí.
Mặc dù quy mô kiến trúc hiện nay đã thu hẹp so với trước đây, Miếu vẫn bảo lưu được những thành phần kiến trúc quan trọng, đặc biệt là tam quan, sân gạch, nhà tiền tế và hậu cung. Các chi tiết trang trí rồng, phượng, tứ linh, hổ phù, hoa sen, sóng nước… góp phần thể hiện đặc trưng nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc truyền thống.
Miếu Sen Chiểu cùng với Đền Sen Chiểu và Chùa Phúc Tâm tạo thành một không gian di tích có mối liên hệ chặt chẽ, phản ánh đời sống tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương trong quá trình lịch sử lâu dài.