DI TÍCH ĐỊA ĐẠO KHÁNG CHIẾN NAM HỒNG
Trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1946 - 1954), có một địa danh nổi tiếng của xã Nam Hồng (cũ) nay là xã Phúc Thịnh đã đi vào lịch sử như một mốc son chói lọi, đánh dấu trang sử đấu tranh anh dũng, kiên cường cùng vô vàn sự hy sinh gian khổ. Đó là địa đạo Nam Hồng - một địa đạo kiểu mẫu ở miền Bắc Việt Nam trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến “Toàn dân, toàn diện, lâu dài và trường kỳ kháng chiến”.
Địa đạo Nam Hồng nằm cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 20km về phía Tây Bắc. Địa đạo Nam Hồng thuộc thôn Vệ, xã Nam Hồng (cũ), nay là xã Phúc Thịnh, thành phố Hà Nội. Đây là vùng trung du của đồng bằng Bắc Bộ, là địa bàn giáp ranh giữa ta và địch, từ căn cứ Việt Bắc với vùng đầu não của địch tại đồng bằng Bắc Bộ nên Nam Hồng có những đặc trưng riêng.
Trong thời kỳ chiến tranh bảo vệ đất nước, nơi đây là một làng kháng chiến có thành tích chiến đấu oanh liệt. Ngày 29/1/1996, xã Nam Hồng (cũ) vinh dự được Chủ tịch nước quyết định tặng danh hiệu cao quý Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Theo lời kể của một số cụ cao tuổi thì xưa ở đây còn gọi là làng kháng chiến, xung quanh được bao bọc bởi lũy tre như bờ thành. Để vào được làng chỉ có một con đường độc đạo duy nhất. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, trước sự càn quét của giặc, ông cha ta ngày xưa đã chọn nơi đây làm căn cứ cách mạng. Hầm địa đạo ngày đó dài gần 11km.
Điểm đầu địa đạo nhà ông Phạm Văn Dộc, thôn Vệ
Một cửa hầm nằm dưới giường ngủ của gia đình bà Phạm Thị Lai
Hiện nay địa đạo chỉ còn khoảng 67m chạy ngầm qua 4 gia đình: gia đình cụ Phạm Văn Dộc, gia đình ông Phạm Văn Cán, gia đình bà Phiến, gia đình bà Lê.. Một cửa đầu địa đạo được mở lên gian buồng nhà cụ Dộc - nơi liệt sĩ Trần Kiên đã kiên cường đánh địch và đã hy sinh anh dũng. Địa đạo chạy rích rắc, gấp khúc, mỗi đoạn lại có một nhánh cụt để tạm trú hoặc là một cửa hầm thông lên mặt đất hoặc ra đoạn hầm khác. Trên mặt đất các lỗ thông hơi ẩn giấu kín đáo, khéo léo bằng các vật chắn tự nhiên có sẵn như: nắp cống, gốc cây, bờ tường...
Ngoài địa đạo, Nam Hồng còn có hệ thống hào rộng bao quanh, luỹ tre dày, các hầm bí mật, các ụ tác chiến. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Nam Hồng đã chiến đấu tất cả 308 trận đã có 113 liệt sĩ đã hy sinh và 2017 ngôi nhà bị Pháp tiêu huỷ.
Để bảo vệ di tích địa đạo, năm 1980, Quân khu Thủ đô đã cho lắp ghép trần và hai bên thành địa đạo bằng các tấm bê tông chống sụt, sập từ trần lên mặt đất dày từ 60 - 80 cm. Do vậy, địa đạo ngày nay cao hơn địa đạo cũ và có hình khuôn chữ nhật cố định.
Địa đạo thường có hình tròn hoặc hình e líp khoét nhỏ chỉ vừa lọt người vận động chui luồn, nửa bò nửa ngồi khoét rỗng trong lòng đất.
Địa đạo Nam Hồng là chứng tích oai hùng bám đất giữ làng chiến đấu trực diện với kẻ thù của nhân dân Nam Hồng. Đây là một trong những địa đạo đầu tiên của cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ, gian khổ, nơi phát huy cao độ tài trí, sáng tạo của Đảng và nhân dân ta. Địa đạo Nam Hồng ghi lại cuộc chiến đấu bền bỉ của nhân dân địa phương nói riêng và của quân dân ta nói chung. Ngày 26/5/1995, Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi về thăm Xã đã viết: “Hệ thống địa đạo Nam Hồng là một di tích lịch sử có một không hai ở đồng bằng Bắc Bộ trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tôi thấy đây là một di tích lịch sử rất quý giá, rất cần được bảo vệ, tôn tạo để giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ...”
Để bảo vệ di tích địa đạo, năm 1980, quân khu Thủ đô đã cho lắp ghép trần và hai bên thành địa đạo bằng các tấm bê tông chống sụt, sập, từ trần lên mặt đất dày từ 60 đến 80 cm. Do vậy, địa đạo ngày nay cao hơn địa đạo cũ và có hình khuôn chữ nhật cố định.
Sau ngày hoà bình lập lại, Nam Hồng vinh dự được Nhà nước phong tặng nhiều huân chương, huy chương các loại, nhiều tấm gương anh hùng cá nhân và tập thể được ghi nhận.
Địa đạo Nam Hồng đã đi vào lịch sử dân tộc với tư cách là một chứng tích về cuộc chiến đấu gian khổ, ác liệt nhưng vô cùng anh dũng của nhân dân làng kháng chiến. Di tích địa đạo kháng chiến Nam Hồng xứng đáng là “địa chỉ đỏ” để các thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng và tự hào. trong việc giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng của Phúc Thịnh nói riêng và của Thủ đô Hà Nội nói chung.
Di tích đã được Bộ Văn hoá Thông tin công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 310-QĐ/BT/1996 ngày 13/2/1996. Năm 2005, UBND thành phố Hà Nội đã ra Quyết định gắn biển Di tích Lưu niệm sự kiện.