Đình Báng

Đình Báng thuộc thôn Liên Xuân xã Trung Giã, thành phố Hà Nội là công trình kiến trúc truyền thống, nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân địa phương, nơi phụng thờ 04 vị thành hoàng làng đó là các ngài Cao Sơn linh ứng đại vương; Quý Minh hiển ứng Đại vương cùng Sơn thần Bạch Thạch đại vương và Phi nương công chúa.

Truyền thuyết ghi lại rằng, vào thời Hùng Duệ Vương, có 02 anh em tự xưng là dòng dõi Lạc long Quân được đầu thai sinh ra từ nhà họ Sùng tại Đạo Ái Châu tức Thanh Hóa ngày nay,có tên là Cao Sơn và Quý Minh, với sự phát triển rất kỳ lạ: Năm 3 tuổi, cả hai người đã hiểu biết lễ nghĩa; 7 tuổi người đã thông kinh sử và đến năm 13 tuổi đã tỏ tường binh thư.

Thời ấy bộ chúa Ai Lao đem quân xâm lấn nước Văn lang, Duệ vương đã truyền hịch đi các Châu đạo tìm người tài giỏi giúp sức.

Nghe tin nhà vua hạ chiếu cầu hiền, các ngài Cao Sơn và Quý Minh cùng hàng ngàn người lên kinh thành ứng tuyển, Vua Hùng thấy 02 vị văn võ toàn tài, học vấn uyên bác liền phong Cao Sơn đại vương chỉ huy sứ tả tướng quân và Quý Minh đại vương chỉ huy sứ hữu tướng quân.

Cao Sơn đại vương và Quý Minh đại vương đã cùng Sơn Thánh, hội đồng quân sỹ chiến thắng bộ chúa Ai Lao rồi tiến về đóng đô ở vùng núi Sóc Sơn. Từ đó thiên hạ Thái Bình, Quốc gia vô sự.

Tương truyền rằng, vào một ngày đẹp trời tháng 2 âm lịch, các vị Cao Sơn và Quý Sơn đại vương đã thiết yến mời các thần tử, phụ lão đến dự; Thế rồi, trên trời có đám mây vàng kéo xuống đưa 02 vị thăng thiên, đi vào cõi bất diệt, Nhà vua vô cùng thương tiếc đã sắc phong là thượng đẳng phúc thần, giao cho các Châu đạo,Trang, Khu, thần tử và Tổng Xuân Bảng phụng nghinh mỹ tự/ lập miếu phụng thờ/ muôn năm không dứt; đồng thời Nhất phong Ngài Cao Sơn linh ứng đại vương; và ngài Quý Minh hiển ứng đại vương là Tế thế hộ quốc khang dân. Từ khi khởi dựng tới nay các thế hệ Nhân dân Liên Xuân luôn cắt cử các cụ Phụ lão thay nhau đèn hương phụng thờ , Đình Báng đã có nhiều lần tu bổ, tôn tạo, và gần đây nhất là các năm 2003, 2009, 2023.

Với những giá trị lịch sử, nghệ thuật còn lưu giữ, ngày 18/4/2013 UBND Thành phố Hà Nội đã quyết định xếp hạng Đình  Báng Nam Sơn là di tích lịch sử nghệ thuật cấp Thành phố.

    Năm 2024 Đình Báng được đầu tư tôn tạo tu bổ toàn diện di tích Đình Báng, bao gồm  Đại bái; hậu cung, cổng tam quan, am hóa vàng, hệ thống hạ tầng kỹ thuật; sân, vườn, tường bao,  nhà bảo quản; các công trình phụ trợ; Cải tạo hệ thống điện, hệ thống cấp thoát nước…  với tổng mức đầu tư hơn 19 tỷ đồng, công trình to đẹp khang trang nhưng vẫn giữ được kiến trúc cổ kính uy nghi của di tịch lịch sử.

Về vị trí và cảnh quan, đình Báng nằm giữa cánh đồng, quay hướng Đông – Bắc. Từ làng đi theo con đường đồng khoảng 200m có thể nhìn thấy ngôi đình nằm trên một gò đất cao. Không gian ấy tạo nên vẻ thanh tĩnh, trang nghiêm và tương đối biệt lập, phù hợp với chức năng của một công trình tín ngưỡng truyền thống.

Đình được bố cục theo kiểu chữ “Đinh”, gồm hai hạng mục chính là đại bái và hậu cung. Đây là dạng bố cục quen thuộc của kiến trúc đình làng truyền thống, trong đó đại bái là không gian sinh hoạt, hành lễ của cộng đồng, còn hậu cung là nơi thờ tự linh thiêng. Sự phân chia ấy tạo nên quá trình chuyển tiếp từ không gian công cộng phía trước đến không gian thờ tự ở phía sau.

Đại bái là công trình kiến trúc chính, dạng nhà ngang một gian hai chái, dài khoảng 11,5m và rộng khoảng 9,9m kể cả hiên. Công trình có bốn mái đao cong, lợp ngói ri; từ sân lên nền đình qua bậc thất cấp. Trên bờ nóc, hai đầu trang trí đôi kìm cách điệu hình xoắn ốc; chính giữa là đôi rồng chầu lá hỏa trong thế đạp trên mây, phía dưới là dải hoa chanh. Các bờ dải gấp khúc rồi thoải dần về bốn mái đao, tại những vị trí chuyển hướng đặt hình tượng nghê. Bờ dải được viền hoa chanh, đầu đao trang trí rồng và phượng theo thế “long quài, phượng mớm”.

Hệ thống trang trí trên mái vừa làm tăng vẻ đẹp cho công trình, vừa chứa đựng những biểu tượng quen thuộc trong văn hóa truyền thống. Rồng tượng trưng cho sức mạnh và uy linh; phượng gợi vẻ cao quý, linh thiêng; nghê mang ý nghĩa trấn giữ và bảo vệ. Sự kết hợp của những hình tượng này tạo nên vẻ trang nghiêm nhưng vẫn gần gũi với mỹ thuật dân gian.

Phía trước đại bái là hệ thống hiên, tường lửng và hai trụ biểu. Trên tường trang trí hoa chanh, phía dưới thể hiện hình tượng Vũ Đinh và Thiên Ất với chức năng trấn giữ cửa đình. Hai trụ biểu có đỉnh trang trí tứ phượng chầu, bên dưới là những mái đao cong với các ô lồng đèn trang trí đề tài tứ linh, tứ quý. Thân trụ được soi gờ, kẻ chỉ và đắp các đôi câu đối chữ Hán. Hệ thống ba cửa bức bàn tương ứng với ba gian tạo nên ranh giới chuyển tiếp giữa sân, hiên và không gian nội thất.

Bộ khung kiến trúc đại bái được làm bằng gỗ, với hệ thống các bộ vì được tổ chức chặt chẽ. Những mảng cốn mê được trang trí bằng các đề tài hổ phù, rồng và hoa văn lá lật. Ở hai gian chái, các cấu kiện gỗ cùng những bức cốn chạm rồng tạo nên sự phong phú cho không gian kiến trúc. Những chi tiết này vừa đảm nhiệm chức năng kết cấu, vừa thể hiện giá trị thẩm mỹ và sự khéo léo của nghệ nhân truyền thống.

Không gian thờ tự tập trung tại gian giữa đại bái. Trên cao treo bức hoành phi bốn chữ Hán “Càn khôn hiển thánh”. Chính giữa đặt hương án với bát hương, chân đèn, lư hương đồng và các đồ thờ tự. Hai bên là câu đối và đôi hạc đứng trên lưng rùa hướng mặt vào nhau. Bên tả còn lưu giữ kiệu bành, chiêng, trống cùng bốn tấm bia đá. Những hiện vật này góp phần làm phong phú giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật của di tích.

Phía sau đại bái là hậu cung, tạo thành bố cục chữ “Đinh”. Hậu cung là một nếp nhà dọc một gian, dài khoảng 3,1m, rộng 2,9m, nền lát gạch Bát Tràng màu đỏ. Bộ vì được làm theo kiểu “kèo kẻ” gối lên hai bờ tường; bộ vì hồi được chăm chút hơn với các y môn chạm hình rồng. Bên trong đặt bệ thờ, ở vị trí trung tâm và cao nhất là ngai bành, hai bên là hai long ngai bài vị thờ Cao Sơn và Quý Minh Đại vương. Cách bài trí này thể hiện vị trí trung tâm của hai vị Thành hoàng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.

Nhìn tổng thể, kiến trúc đình Báng là sự kết hợp hài hòa giữa bố cục mặt bằng, kết cấu gỗ, hình thức mái và nghệ thuật trang trí. Những hình tượng rồng, phượng, nghê, hổ phù, hoa văn lá lật cùng hệ thống hoành phi, câu đối và đồ thờ tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất. Mỗi chi tiết không chỉ góp phần làm đẹp công trình mà còn thể hiện quan niệm của người xưa về thế giới linh thiêng và mối quan hệ giữa con người với thần linh.

Nếu kiến trúc là phần giá trị vật thể thì lễ hội và nghi lễ truyền thống chính là yếu tố tạo nên sức sống của đình Báng. Hằng năm, lễ hội chính được tổ chức từ ngày 9 đến ngày 10 tháng 2 âm lịch nhằm tưởng nhớ công lao của các vị Thành hoàng và cầu mong sự che chở, phù trợ cho nhân dân. Công việc chuẩn bị bắt đầu từ ngày 1 tháng 2, với sự phân công cụ thể cho các bậc cao niên và những người tham gia tổ chức.

Lễ vật gồm xôi, oản, hoa quả, thịt lợn, thịt gà và vàng hương. Nước làm lễ được lấy từ giếng làng và thực hiện nghi thức tẩy uế theo phong tục truyền thống. Văn tế do người trong làng có đức hạnh, hiểu biết đảm nhiệm, với nội dung ca ngợi công lao của Thành hoàng và cầu mong quốc thái dân an, làng xóm bình yên, nhân dân làm ăn phát đạt.

Lễ hội gồm ba buổi tế: tế nhập tịch, tế chính tịch và tế mãn tịch. Mỗi buổi diễn ra vào buổi sáng, kéo dài khoảng hai giờ, có ba tuần rượu cùng sự tham gia của âm nhạc, chiêng và trống. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm là phần hội với các trò chơi dân gian như đánh cờ, kéo co, tạo nên không khí vui tươi và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Đặc biệt, lễ hội là dịp để những người con quê hương, dù sinh sống gần hay xa, trở về gặp gỡ, tưởng nhớ tổ tiên và Thành hoàng, cùng nhau gìn giữ phong tục của làng. Qua đó, những giá trị đạo lý như “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn tiền nhân và tinh thần đoàn kết cộng đồng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ngoài lễ hội chính, đình Báng còn duy trì nhiều nghi lễ trong năm như Rằm tháng Giêng, Tết Đoan ngọ, lễ Cơm mới, ngày mồng một và ngày rằm hằng tháng. Dịp Tết Nguyên đán có các nghi lễ từ ngày 23 tháng Chạp, lễ tất niên và giao thừa. Đình cũng là nơi tổ chức các hoạt động cộng đồng như lễ mừng thọ, lên lão, đỗ đạt, khuyến học. Những hoạt động đó cho thấy đình không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian văn hóa chung, gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân địa phương.

Trải qua nhiều thế kỷ, đình Báng đã trở thành chứng nhân của lịch sử và là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân Trung Giã. Từ truyền thuyết về Cao Sơn, Quý Minh Đại vương và các vị thần được phụng thờ đến kiến trúc chữ “Đinh”, hệ thống kết cấu gỗ, nghệ thuật chạm khắc, bia đá, hoành phi, câu đối và đồ thờ tự, tất cả tạo nên một chỉnh thể di sản có giá trị về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, kiến trúc và nghệ thuật.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc nghệ thuật, ngôi đình không chỉ là nơi tưởng niệm các vị Thành hoàng được nhân dân tôn kính qua nhiều thế hệ mà còn là biểu tượng của tinh thần cộng đồng, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và tình yêu quê hương. Gìn giữ đình Báng hôm nay cũng chính là gìn giữ một phần ký ức văn hóa của làng quê Hà Nội, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền và phát huy trong đời sống của các thế hệ mai sau.