Đình Cống Hạ, thôn Đặng, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội

Đình Cống Hạ, thuộc thôn Đặng, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội

Đình được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Thành phố, theo Quyết định số 6162/QĐ-UBND ngày 28/11/2024 của UBND thành phố Hà Nội.

Dựa theo thần tích sao lục vào ngày lành tháng 5 năm Bảo Đại thứ 13 (1938) hiện lưu giữ tại đền Cống Hạ, đình và đền Cống Hạ thờ vị danh tướng thời Trần có công đánh giặc Nguyên Mông ở thế kỷ XIII có tên Trần Thông gia phong Đôn Ngưng.

Dựa vào các tư liệu, nguồn gốc chính thống về thân thế sự nghiệp của Thành hoàng Trần Thông cho thấy, đây là nhân vật có công với làng xã, có công cứu hộ, giúp đỡ nhân dân làng Cống Hạ có cuộc sống bình yên. Nhớ công ơn của ngài, nhân dân đã tôn ngài làm Thành hoàng hộ mệnh cho cộng đồng dân cư làng xóm tại đây. Qua các thời vua đã được ban cấp sắc phong, chứng nhận về công lao của các vị đối với người dân địa phương. Từ nhiều đời nay, nhân dân địa phương vẫn phụng thờ ngài với lòng thành kính. Điều đó cho thấy sức mạnh của tín ngưỡng thờ Thần, thờ Thành hoàng - những người có công với làng xã ở nước ta nói chung và ở Cống Hạ nói riêng.
Đình Cống Hạ quay hướng Tây Nam, nằm ở đầu làng, trong khu vực đông dân cư. Theo các bậc cao niên truyền lại, đình Cống Hạ trước đây có quy mô khá lớn, phía trước đình là ao đình, giếng đình rộng lớn, chỉ có đường đi ở bên phải đình. Sau đó, đường liên thôn phía trước đình được xây dựng, đã chia đôi khu vực ao đình và khuôn viên của đình. Hiện nay trong khuôn viên của đình còn có trụ sở của UBND xã Hồng Sơn cũ ở bên trái Đại đình. Do vậy, từ khi mở đường liên thôn, có thể vào đình bằng hai lối, phía trước chung với cổng của UBND xã Hồng Sơn cũ và cổng bên trái từ đường xóm Đình. Ngoài các hạng mục thuộc di tích, trong khuôn viên di tích hiện nay vẫn còn hiện diện trụ sở UBND xã cũ, các khu nhà chức năng phục vụ sinh hoạt của xã, thôn như nhà bếp, giếng...
Phía trước đình là khu vực ao đình khá rộng lớn, Nghi môn nằm ở bên phải của đình. Sân đình lát gạch Bát để phục vụ cho các sinh hoạt tín ngưỡng trong ngày lễ hội. Dọc hai bên sân đình là hai nhà Tả - Hữu vu, chính giữa là Đại đình có mặt bằng hình chữ Đinh (bao gồm Đại bái và Hậu cung). Phía sau Đại đình là nhà Hậu để thờ các vị hậu Thần, bên phải nhà Hậu là khu vực các công trình phụ trợ .

Mô tả kiến trúc

* Nghỉ môn
Trước đây phía trước đình là hồ nước rộng lớn, không có đường đi, nên Nghỉ môn đình Cống Hạ nằm ở bên phải, trên trục đường làng thuộc xóm Đình. Nghi môn có kiến trúc kiểu tứ trụ, với kích thước lớn. Cổng chính được tạo bởi hai cột đồng trụ to được xây thành 4 cấp. Cấp dưới cùng được làm kiểu thất cổ bồng. Thân cột được tạo gờ chỉ 3 mặt thành những rãnh lớn, trong đó các rãnh của cột được đắp nổi các đôi câu đối bằng chữ Hán. Hai bên là cổng phụ, phía trên phân thành hai làn mái, làn mái dưới tạo thành lòng máng, phần mái trên làm kiểu mái cong vuốt về 4 góc. Trên bờ đắp đầu kìm, ở giữa là hình mặt nhật. Phía góc ngoài cùng là hai cột đồng trụ kích thước nhỏ hơn hai cột giữa cũng được xây thành 4 cấp, cấp dưới cùng được làm kiểu thắt cổ bồng, thân cột đắp gờ tạo rãnh, trong rãnh đắp nổi các đôi câu đối bằng chữ Hán, phía trên là đèn lồng và quả dành dành.
* Tả - Hữu vu
Tả - Hữu vu (địa phương thường gọi là Tào xá) được làm đối xứng nhau qua khoảng sân trước Đại bái. Trước đây, hai công trình này để làm nơi hội họp của các quan viên làm nhiệm vụ trị an trong làng, hiện nay được người dân sử dụng làm nơi hội họp các việc chung của thôn.
Kiến trúc mỗi nhà gồm 5 gian, kiểu tường hồi bít đốc, hai mái lợp ngói di, hai đầu bờ nóc đắp 2 đấu nắm cơm, cuối bờ giải xây giật cấp. Bộ khung được làm đơn giản bằng vật liệu gỗ lim, bào soi gờ chỉ. Các bộ vì được làm thống nhất đơn giản theo kiểu vì kèo, quá giang trốn cột để tận dụng tối đa diện tích sử dụng. Trước đây, xung quanh Tả- Hữu vu là cột đá, không có tường bao quanh, khi UBND xã sử dụng mới xây tường bao tạo thành phòng làm việc.
* Đại đình
Đại đình là công trình chính của đình Cống Hạ, bao gồm hai công trình: Đại bái và Hậu cung có mặt bằng hình chữ Đinh. Đại bái là công trình chính, còn giữ được nhiều yếu tố nguyên gốc nhất của đình Cổng Hạ. Đại bái gồm 3 gian 2 chái, là nơi hành lễ sinh hoạt công cộng và hành chính công vụ nên có không gian khá lớn, trang trọng, gắn liền với Hậu cung nhưng mặt khác lại có thể mở rộng đối với không gian rộng lớn và thiêng liêng bên ngoài.
Nền Đại bái cao hơn nền sân khoảng 30cm, bước lên 3 bậc lát bằng gạch đỏ Bát Tràng dẫn vào không gian nội thất của công trình chính. Bộ khung được làm kiểu 4 hàng cột, các chân cột được kê trên chân tảng đá xanh. Liên kết theo hàng dọc sử dụng các xà dọc cột cái, xà dọc cột quân. Vì nóc được làm ba kiểu: chồng rường ở gian giữa, với ba con rường chồng lên nhau qua các đấu kê, trong đó hai con rường trên là rường suốt, bên dưới là hai rường cụt; kiểu vì giá chiêng - chồng rường ở hai gian bên và kiểu vì kèo cọc báng ở hai bên vì lừng. Câu đầu đỡ các cấu kiện phía trên, liên kết với cột cái qua các đầu kê. Bốn vì nách gian giữa làm kiểu cốn chồng rường với các con rường chồng khít lên nhau bằng các chốt cố định tạo diện trang trí; bốn vì nách gian bên làm kiểu kẻ suốt, thân kẻ nối liền từ cột cái qua cột quân và đỡ mái hiên. Các vì nách hồi cũng có kết cấu thống nhất kiểu chồng rường, với bốn con rường ăn mộng vào thân trụ trốn, chồng lên nhau thông qua các đấu kê. Liên kết hiên ở gian giữa, hai bên hồi sử dụng kiểu bẩy chéo, gian bên sử dụng kiểu kẻ suốt. Trên các cấu kiện của bộ khung gỗ của đình Công Hạ được các nghệ nhân xưa chạm khắc nhiều mô típ trang tri, tập trung chủ yếu ở tòa Đại bài mang phong cách nghệ thuật ở cuối thế kỷ 19.

b. Hậu cung
Hậu cung là nếp nhà dọc ở phía sau tạo thành kiến trúc kiểu chữ “Đinh". Là nơi thờ Thành hoàng làng, giữ các đồ thờ cúng, nên phải ở vị trí trung tâm kín đáo tạo nên không khí thần bí, trang nghiêm. Hậu cung gồm 3 gian, trong đó 1 gian phía trước để thông với Đại bái, hai gian phía sau ngăn cách bằng hệ cửa ván gỗ, nhằm thâm nghiêm hóa nơi thờ cúng Thành hoàng. Cửa chính giữa thường được đóng kín, chỉ mở khi có lễ tiết quan trọng, còn hàng ngày mở cửa hai bên.

Hệ mái được làm kiểu tường hồi bít đốc, gồm 2 mái, lợp ngói di. Bao che hai bên hồi ở hàng cột quân và phía sau xây tường bao bằng gạch trát vữa.
* Nhà hậu
Nhà Hậu nằm ở phía sau Hậu cung, cách một khoảng sân lát bằng gạch đỏ. Kiến trúc nhà Hậu gồm 5 gian, trong đó ba gian bên phải làm nơi thờ tự, còn hai gian bên trái để làm nhà kho. Nền làm cao hơn sân khoảng 30cm, lát bằng gạch Bát. Bộ khung gồm 4 hàng cột, trong đó trốn hàng cột cái phía trước. Các cấu kiện được làm đơn giản, thiên về kỹ thuật bền chắc. Vì mái làm kiểu vì kèo, các cấu kiện bằng gỗ lim có tiết diện hình chữ nhật, bào soi gờ chỉ. Hệ mái gồm 1 tầng 2 mái, lợp ngói di. Bao che phía trước để trống, chỉ xây tường gạch ở hai bên hồi và hậu.

Sự kiện cách mạng kháng chiến liên quan đến di tích
Trong lịch sử cách mạng kháng chiến tại xã Hồng Sơn đã công nhận một số sự kiện quan trọng gắn liền với đình Cống Hạ. Trong đó phải kể đến sự kiện ngày 21/8/1945, Nhân dân tề tựu, cờ, biểu ngữ được trang hoàng lộng lẫy và trang nghiêm tại đình Cống Hạ để tiến hành cuộc khởi nghĩa giành chính quyền.
* Lễ hội chính
Hàng năm, nhân dân làng Cống Hạ tổ chức lễ hội truyền thống tưởng nhớ công lao vị Thành hoàng làng vào ngày mồng 2 tháng Hai âm lịch. Ban Khánh tiết được lựa chọn là những người gia đình song toàn, không vướng bụi, chủ tế và chủ văn không có tang tứ thân phụ mẫu. Lễ vật dâng Thánh chủ yếu là ván xôi, thủ lợn, gà, hương đăng, oản quả.
Trước đây cứ 3 năm một lần làng tổ chức đại đám, còn năm nào cũng tổ chức hội tế. Việc bao sái đồ thờ, bầy nước sạch được tiến hành vào ngày 30 tháng Giêng. Chiều ngày mồng 1 tháng 2 âm lịch tiến hành tế yết, gồm thành viên hai thôn Hạ và thôn Trung. Ban khánh tiết làm lễ tế cáo yết trước rồi dân làng mới được vào lễ thánh. Trong lễ hội dịp tháng 2 âm lịch những năm tổ chức

Dựa vào nguồn tư liệu và điêu khắc trang trí trên kiến trúc đình Cống Hạ có thể thấy, đình được xây dựng vào cuối thế kỷ 19. Trải qua thời gian chiến tranh, thiên tai, may mắn là đình còn lưu giữ được những dòng niên đại tuyệt đối vào năm Ất Hợi (1815), cùng với một số ngôi đình được dựng ở thời kỳ này như đình Lưu Khê (Ứng Hòa- Hà Nội), đình Hạ (Chương Mỹ- Hà Nội)... trở thành một trong những di tích tiêu biểu về quy mô kiến trúc, điêu khắc trang trí đặc sắc ở thời Nguyễn - giai đoạn cuối thế kỷ 19. Bên cạnh đó, trong đình còn bảo lưu được các di vật có giá trị như sắc phong... mang phong cách nghệ thuật từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn, minh chứng cho một thời kỳ vàng son của ngôi đình nơi đây nói riêng và của người dân nói chung.
Tồn tại cho đến ngày nay, ngôi đình đã trở thành trung tâm sinh hoạt văn hoá của người dân nơi đây. Hàng năm, các di tích tôn giáo tín ngưỡng ở làng Cống Hạ xưa là nơi tổ chức các kỳ lễ hội với nhiều nghi thức, nghi lễ, trò chơi dân gian được thực hiện. Điều này đã góp phần truyền lại những giá trị văn hoá của cha ông cho các thế hệ sau này và đồng thời tăng sự gắn kết người dân trong làng và các làng kết chạ quanh vùng.