Đình Đông Ngàn

Theo bản thần tích thôn Long Tửu, xã Đông Ngàn, huyện Đông Ngàn cho biết làng phụng thờ 3 vị tướng là Khang Công, Khiết Công và Lang Công đã có công giúp Phù Đổng Thiên vương đánh giặc Ân cứu nước ở thế kỷ 6 tr. CN thời Hùng Huy Vương. Chiến thắng trở về, 3 vị được vua Hùng phong chức Khang Công là Bảo khang đại vương, Khiết Công là Minh Khiết đại vương và Lang Công là Quốc Lang đại vương. Đồng thời cho phép nhân dân trang Đông Ngàn được làm dân hưởng lộc. Sau này 3 vị đều hóa vào ngày mồng 18 tháng Tám. Vua Hùng ban sắc chỉ cho dân Đông Ngàn tôn thờ 3 ông làm thành hoàng làng.

Theo phong tục được duy trì từ xưa đến nay, đình thờ chung cả ba vị Thành hoàng còn ba ngôi đền Thượng - Trung - Hạ thờ riêng ba ông. Đền Thượng thờ Minh Khiết, đền Trung thờ Bảo Khang, đền Hạ thờ Quốc Lang. 

Căn cứ vào các tư liệu hiện còn tại di tích như thần tích, sắc phong, trong đó sắc có niên đại sớm nhất năm Vĩnh Khánh thứ 2 (1730) và câu đối, hoành phi có thể đoán định niên đại khởi dựng ngôi đình vào cuối thời Hậu Lê. Tồn tại đến nay, di tích đã trải qua nhiều lần trùng tu sửa chữa lớn vào thời Nguyễn. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi đình bị tiêu thổ kháng chiến, chỉ còn giữ được tòa hậu cung và nhà tảo mạc. Năm 2004 - 2006, nhân dân địa phương đã đóng góp tiền của, công sức để phục dựng lại kiến trúc đình trên nền đình cũ, tiến hành tu bổ tôn tạo, quy hoạch lại sân vườn, kè hồ trước đình tạo cảnh quan cho di tích. 

Đình Đông Ngàn tọa lạc trên một khu đất rộng quay hướng Bắc, phía ngoài là một hồ nước rộng, xung quanh hồ được bó vỉa và trồng nhiều cây xanh bóng mát. Nghi môn đình được xây lối tứ trụ truyền thống mở 3 cửa vào đình.

Qua cổng vào sân rộng lát gạch, hai bên tảo mạc được làm 5 gian 2 dĩ xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta. Trang trí hoa văn lá lật, hoa cúc, hoa chanh, hoa sen cách điệu, văn mây… tất cả đều được trau chuốt kỹ lưỡng theo phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX (theo các cụ cao niên thì kiến trúc này từ ngôi đình cũ bị tháo dỡ trước đây, trong thời kháng chiến được sử dụng làm nhà kho HTX).

Đình chính có kết cấu mặt bằng chữ “công” gồm đại đình, ống muống và hậu cung. Đại đình gồm 5 gian 2 chái, kiến trúc 4 mái, góc có đao cong. Bờ nóc trang trí hàng hoa chanh chạy suốt. Hai đốc đắp đầu kìm hóa lân, bờ giải đắp lân chầu, đầu đao có lá hỏa, rồng chầu. Phía trước mở cửa bức bàn toàn bộ. 

Tòa ống muống gồm 3 gian, với bốn bộ vì, mỗi vì được đỡ bởi hai cột gỗ và tường bổ trụ. Ngăn cách giữa ống muống và hậu cung là hệ thống cửa gỗ ở giữa làm kiểu bức bàn bốn cánh ngăn lửng, hai bên làm cửa ra vào mở hai cánh.

Hậu cung 3 gian xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Ở chính gian giữa xây một bệ thờ bằng gạch áp sát tường hậu để bày đồ thờ và đặt ngai thờ Thành hoàng. 

Trang trí trên kiến trúc đình Đông Ngàn tập trung vào các đầu dư, bẩy hiên, cốn nách, con rường với các đề tài quen thuộc như: tứ linh (long, ly, quy, phượng), hình rồng, tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai). Trên các thanh xà, kẻ có chạm nổi các vân mây, kết hợp với hình hoa cúc dây, thân kẻ có chạm chữ “thọ”. Các mảng trang trí chạm khắc trên kiến trúc đình thể hiện những ước nguyện cầu nguồn nước, mùa màng bội thu, dân khang vật thịnh.

Hiện nay di tích còn lưu giữ nhiều di vật quý như cuốn thần tích, sắc phong, ngai thờ, kiệu rước, hoành phi, câu đối… Đặc sắc nhất là bộ sắc phong thần còn lưu tại di tích với tổng số 24 đạo sắc phong có niên đại trải dài từ thời Lê đến thời Nguyễn trong đó 4 sắc thời Hậu Lê; 2 sắc thời Quang Trung; 18 sắc thời Nguyễn, trong đó sắc sớm nhất có niên hiệu Vĩnh Khánh thứ 2 (1730), sắc muộn nhất có niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924). Từ thời vua Tự Đức đến Khải Định đều phong sắc cho 3 thần, các đời vua trước đều phong sắc chung cho 3 thần hoặc cho thần Bảo Khang. 

Hàng năm làng Đông Ngàn tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao của thần. Hội làng tổ chức vào ngày 15 tháng 2 âm lịch. Hội chính tổ chức 5 năm 1 lần. Hội lệ diễn ra hằng năm với đủ nghi thức tế Thần uy nghi. Phần lễ có tế thần tại các đền. Ngày 14 có tổ chức rước long ngai bài vị từ đền về đình để tế lễ, ngày 15/2 tế Thần tại đình làng, ngày 16/2 rước long ngai bài vị của các vị Thần từ đình làng về đền là tư dinh của các ngài. Đặc biệt ngày hội làng, có tục giao hiếu với làng Đỗ Xá (xã Yên Thường) và làng Hội Phụ (cùng xã) về cùng tham dự lễ hội.

Di tích Đình Đông Ngàn được xếp hạng di tích Lịch sử nghệ thuật cấp Thành phố tại Quyết định số 2406/QĐ-UBND ngày 4/12/2008.