Đình Dương Đá, xã Gia Lâm

Đình Dương Đá thuộc thôn Dương Đá, xã Dương Xá. Đình có khởi nguồn tạo dựng từ lâu đời. Trải qua thời gian dài, dưới sự tác động của thời tiết, các công trình kiến trúc của đình đã bị xuống cấp và đã trải qua nhiều lần tu sửa, tôn tạo. Đặc biệt là năm Tự Đức thứ 2 (1849), cụ Án Ninh, chi 4 họ Phùng Đắc, cụ đã từng làm quan Án sát ở Nghệ An, Hà Tĩnh, đỗ cử nhân năm Kỷ Mão (1819). Năm 1849 cụ từ quan về quê nhà, đã vận động dân làng trùng tu tôn tạo ngôi đình làng. Năm 1930 toà tiền tế ở phía trước bị đổ nát được nhân dân xây thay thế hai nhà giải vũ và bệ lát gạch như ngày nay.

Các công trình kiến trúc đình hiện nay bao gồm: tiền tế, ống muống và hậu cung.  Nhà tiền tế gồm năm gian, mái lợp ngói ta, bờ nóc đắp hình hoa chanh, ở đầu kìm là hai con macara, tàu mái trang trí lá cúc, xây trên cao hơn mặt sân 45cm, phía trước xây bậc tam cấp lên xuống. Nền lát gạch đất nung. Các bộ vì đỡ mái kết cấu kiểu “giá chiêng chồng rường con nhị”, các đầu dư chạm hình đầu rồng, miệng ngậm ngọc. Các con rường trang trí vân xoắn, lá cúc. Phía trước mở hệ thống cửa bức bàn kiểu “thượng song, hạ bản”. Gian giữa tiền tế treo một y môn lớn, phía trên trang trí lưỡng long chầu nhật, phía dưới là mặt hổ phù, hai bên là hoa điểu.

Tòa ống muống ba gian xây theo chiều dọc, vì kèo đỡ mái kết cấu kiểu “giá chiêng chồng rường”, cốn chồng rường. Các con rường trang trí lá sòi, đầu dư trang trí lá cúc cách điệu. Nền lát gạch đất nung. Giữa toà ống muống xây bệ thờ cao, trên đặt các đồ thờ tự.

Hậu cung năm gian xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, bờ nóc đắp kiểu bờ đinh không trang trí, hai đầu kìm đắp đấu nắm cơm. Bộ khung đỡ mái bằng gỗ, vì kèo làm kiểu “ thượng chồng rường hạ cốn”. Các con rường để trơn không trang trí. Hậu cung sử dụng hệ thống cột trốn tạo không gian rộng. Nền nhà lát gạch đất nung.

Trải qua thời gian dài tồn tại đến nay di tích còn lưu giữ được nhiều di vật có giá trị nghệ thuật thời Nguyễn như: ngai thờ, mâm bồng, hương án, kiệu rước, bát bửu, hoành phi, đôi câu đối, đôi hạc, đỉnh đồng, chiêng đồng.

Đình Dương Đá phụng thờ vị thần là Minh Điền Đại Vương làm Thành hoàng. Căn cứ nguồn sử liệu còn lưu tại đình như: thần phả và ba sắc phong của vua nhà Nguyễn còn cho biết lai lịch và công tích của một vị phúc thần được thờ tại đình là Lê Văn Thiệu thuộc dòng dõi chắt nội 5 đời của bà Nguyên Phi Ỷ Lan. Do có tài đức nên đã được vua Lý đời thứ 8 là Lý Huệ Tông phong cho chức quan lớn trong triều: Trung lang tướng (quan võ), Minh Điền Đại Vương (quan văn). Tới đời Trần, vua Trần Thái Tông muốn thu phục nhưng do khảng khái chính trực, tôn trung (không thờ hai vua) nên ông không chịu ra làm quan nhà Trần. Mãi tới năm 1258, tướng giặc Mông Cổ Hốt Tất Liệt sai con là Thoát Hoan đem quân đánh chiếm phía Bắc. Lúc này đất nước lâm nguy, vua Trần bèn vời ông ra đánh giặc cứu nước.

Không thể thoái thác trước vận mệnh đất nước, vâng lệnh vua, ông đã lãnh đạo quân sĩ đánh tan giặc Quách Bốc. Thắng trận, giặc tan, ông trở về đến cột cờ Hà Nội thì tự vẫn, giữ tiết nghĩa không chịu ra nhận thưởng công của vua Trần. Sau khi ông mất, vua Trần sắc phong “Thượng đẳng thần”. Mộ ông được táng tại gò sau đền thờ bà Ỷ Lan.

Do có công lớn với đất nước nên các triều đại sau này đã ban sắc phong thần cho ông. Ở đình làng còn những đôi câu đối ghi công trạng của ông như sau:

Thông minh chính trực vi thần như tạc kỳ thượng

Ấp tốn chu toàn vị lễ khả dụng ư hương

Tạm dịch:

Do thông minh chính trực nên được tôn là thần, mà lại là người ở đây.

Ngài xây dựng thôn ấp phát triển nên hàng năm cả làng tổ chức hội

Lý tiền vị liệt trung lang tướng

Trần hậu vinh phong  Thượng đẳng thần

Tạm dịch:

Trước sống đời Lý phong làm tướng

Sau chết nhà Trần phong làm thần

Chính từ công đức văn võ toàn tài, khí phách khảng khái anh hùng như vậy, dân làng Dương Đá đã suy tôn ông làm Thành hoàng và lập đình thờ.

Hàng năm dân làng mở hội từ ngày 9 đến ngày 13 tháng 8 âm lịch. Ngoài phần tế lễ trọng thể, trong lễ hội còn có các trò chơi dân gian truyền thống như chọi gà, vật, kéo co, cờ tướng, hát ca trù, hát chèo…

Với những giá trị về lịch sử văn hóa kiến trúc, di tích đình Dương Đá cần được trân trọng bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị di tích trong việc giáo dục truyền thống yêu quê hương đất nước cho các thế hệ trẻ mai sau.