Đình Dương Khê

1. Loại hình và Xếp hạng: Là di tích Kiến trúc Nghệ thuật. Được Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin ra Quyết định số 1811/1998-QĐ-BVHTT ngày 31/08/1998 công nhận và xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia.

2. Nhân vật thờ phụng và Giá trị lịch sử

• Nhân vật thờ phụng: Đình thờ Thiên Cương linh ứng Đại vương (tên thật là Vương Ngôn), một vị Lạc tướng kiệt xuất thời Hùng Vương thứ 17 (Hùng Duệ Vương).

• Thần tích: Ngài là người văn võ song toàn, thông thạo thiên văn địa lý. Khi quân Thục xâm lược, ngài được vua giao thống lĩnh đại binh thủy bộ, cùng Tản Viên Sơn Thánh đánh tan giặc bảo vệ nước Văn Lang.

• Sự kiện gắn với địa phương: Trong quá trình dẹp giặc, ngài đã chọn vùng đất địa linh Dương Khê làm nơi đóng quân và lập hành cung. Sau khi ngài hóa (mất) vào ngày 10/11 (âm lịch), ngài được vua truy phong Phúc thần và nhân dân lập miếu phụng thờ, tôn làm Thành hoàng làng.

3. Đặc điểm Kiến trúc - Nghệ thuật

• Lịch sử xây dựng: Công trình được khởi dựng vào thời Lê Trung Hưng và tiếp tục được tu bổ, mở rộng vào thời Nguyễn (bổ sung nhà củng và hậu cung).

• Bố cục: Di tích quay hướng hồ bán nguyệt, bao gồm các hạng mục: Cổng trụ đèn lồng, Nhà củng (có chức năng như cổng tam quan), Đại bái và Hậu cung.

• Đại bái: Có quy mô lớn với 5 gian, sử dụng hệ thống 4 hàng chân cột gỗ to (đường kính tới 60cm). Các bộ vì được làm theo kiểu "chồng rường cốn" vững chắc.

• Nghệ thuật điêu khắc: Đây là giá trị nổi bật nhất của đình. Các mê cốn chạm khắc sinh động mang đậm phong cách thời Lê Trung Hưng với các hình tượng: nàng tiên cưỡi rồng, mẫu tử long (mẹ con rồng vui đùa), long mã, và con nghê lặc lè gánh mái đình với tinh thần lạc quan. Đặc biệt, đình còn lưu giữ được tàn tích của bức cửa võng 9 tầng thời Lê được chạm lộng tinh xảo các họa tiết tiên, rồng, loan phượng.

• Hậu cung: Thiết kế kiểu chữ Đinh gồm 3 gian, vì kèo kiểu "chồng rường kẻ truyền" thời Nguyễn. Nơi đây đặt khám thờ, cỗ ngai bài vị thời Lê và chiếc hương án đồ sộ 3 tầng hoa văn thời Nguyễn.

4. Hệ thống Di vật, Cổ vật

• Đình lưu giữ một hệ thống cổ vật rất đa dạng và quý hiếm.

• Tài liệu cổ: 01 cuốn thần phả (soạn năm Vĩnh Hựu III) và 13 đạo sắc phong.

• Đồ gỗ và thờ tự: Tàn tích cửa võng 9 tầng thời Lê, khám thờ, ngai bài vị, 01 sập thờ, 02 cỗ kiệu, bộ bát bửu, xà mâu, long đình, 03 tấm hoành phi, 02 đôi câu đối, giá văn, cây quán tẩy.

• Hiện vật khác: 01 bộ tam sự đồng, 02 chiếc lọng, 02 bát hương đồng và nhiều đồ tế khí khác.

5. Lễ nghi phụng sự

• Hàng năm, dân làng tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tôn vinh tinh thần yêu nước, thượng võ và tưởng nhớ công lao của vị Lạc tướng thời Hùng Vương.

• Thường nhật, đình là trung tâm sinh hoạt văn hóa, nơi hội họp của các đoàn thể và nhân dân địa phương để bàn bạc công việc xây dựng quê hương.