Đình Gia Lộc

Đình Gia Lộc hay còn gọi là đình Gia Lược (theo tên cổ), thuộc thôn Gia Lộc, xã Việt Hùng. Đây là một vùng đất cổ nằm ở phía bắc kinh thành Cổ Loa. Các địa danh Dục Nội, Gia Lộc, Lương Quán, Lỗ Giao gắn liền với lịch sử Loa Thành và triều đại An Dương Vương - Thục Phán.

Đình Gia Lộc có từ khá sớm, thờ Thành hoàng làng là Đông Bảng đại vương. Ông là vị tướng tài của Hai Bà Trưng, có công lớn giúp Trưng Vương khởi nghĩa đánh đuổi Tô Định, chống lại Mã Viện thời nhà Hán. Trong cuốn thần tích còn lưu giữ tại đình do Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc (1572) và các sử sách ghi chép về thời Trưng Vương khởi nghĩa: Đông Bảng sinh ra ở trang Đường Lâm (Sơn Tây), từ nhỏ đã được học hành thông kinh sử sách, lớn lên có tài thao lược được mọi người quý mến. Khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa đánh đuổi quân xâm lược nhà Hán, ông đã cùng mọi người theo về tụ nghĩa. Đông Bảng được Hai Bà Trưng giao cho trấn giữ vùng Đông Bắc. Khi ông về đến vùng Kinh Bắc có đi qua trại Gia Lộc. Ông thấy thế đất ở đây đẹp, sơn thủy hữu tình, long chầu hổ phục gần giống với thế đất của tiên đế vương, bèn cho lập sở chỉ huy ở trại Gia Lộc. Khi ấy các phụ lão, nhân dân ở trại Gia Lộc đều tâu rằng: Đức lớn đã thu phục lòng người chắc sẽ được yên ổn làm ăn và xin được lập đồn sở, sau này làm nơi thờ tự. Ông đồng ý và nói với các bô lão gia thần rằng: Từ khi ông làm đồn sở ở đây các hình phạt phải được giảm bớt để dân chúng yên ổn làm ăn. Ông ban cho họ 10 hốt vàng để mua ruộng đất. 

Trước khi xuất quân đánh Tô Định, ông đã cho giết trâu bò thiết đàn cáo tế thiên địa sơn thủy bách thần, khao các sĩ tốt ở trại bản. Ông cho quân tiến thẳng đến chỗ Tô Định cùng Trưng Nữ tập trung quân sĩ chia làm 5 đạo tiến công. Chỉ trong thời gian ngắn, đại binh Tô Định đã bị đánh bại, bắt được tướng giặc, 65 thành xây dựng ở Lĩnh ngoại lại trở về đất Nam bang. Ba năm sau, nhà Hán lại sai Mã Viện cầm quân sang xâm lược nước ta, thế giặc rất mạnh, quân đông, Hai Bà Trưng thua trận phải tuẫn tiết. Khi ấy, Đông Bảng đưa quân về đóng ở trại Gia Lộc, ông cùng binh sĩ chống trả quyết liệt và đã hy sinh anh dũng ngay tại trại Gia Lộc vào ngày 10/2 âm lịch. Sau khi ông mất, các trang, khu, trại đều xây dựng miếu thờ phụng ông.

Đình Gia Lộc được xây dựng khoảng thế kỷ XVIII trên khu đất rộng, địa thế đẹp, cao ráo, thoáng đãng với quy mô kiến trúc bề thế và cảnh quan thiên nhiên đẹp ở trung tâm làng. Căn cứ vào khối kiến trúc, nhất là các mảng điêu khắc còn sót lại cho thấy đình Gia Lộc mang phong cách thời Lê Trung hưng. Đặc biệt trong đình còn có tấm bia hậu thần niên đại Vĩnh Thịnh thứ 2 (1706). Diện mạo ngôi đình hiện nay là do lần trùng tu sau thế kỷ thứ XVIII.

Đáng chú ý là trong đình còn sắc phong năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (1718). 

Đình Gia Lộc quay hướng nam, phía trước là hồ nước rộng và đường trục chính của làng. Đình có bố cục kiến trúc kiểu chữ Nhị, gồm cổng, sân, đại đình, hậu cung và tả hữu vu.

Đại đình gồm 5 gian 2 chái 1 tầng với 4 góc đao cong, bờ nóc trang trí hoa chanh, đầu đốc và đầu đao đắp các họa tiết đuôi mác, lá cúc, đầu kìm. Phía trước đại đình mở các cửa bức bàn bằng gỗ. Bên trong toà đại đình, các bộ vì đỡ mái được làm theo kiểu chồng rường, các con rường trên xà thượng có kích thước lớn, hai đầu được chạm nổi các hình mây xoắn, các rường nách chạm nổi hình đầu rồng và vân mây, hoa lá mang giá trị nghệ thuật tiêu biểu cuối thời Lê Trung Hưng đầu thời Nguyễn (khoảng cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX). Trên các đầu dư, đầu nghé ở gian giữa và gian bên phải được chạm hình đầu rồng một cách tỷ mỷ, công phu. Các bức cốn ở phía bên phải chạm nổi tứ linh (long, ly, quy, phượng). Các cốn phía bên trái chạm nổi hình rồng và vân mây, hoa lá. Ở gian chính giữa, nổi bật nhất là bức cửa võng sơn son thiếp vàng lộng lẫy chạm thủng kết hợp chạm lộng, với đề tài trang trí lưỡng long chầu nguyệt, tứ linh, tứ quý. Điều đặc biệt là cả 5 gian của đình đều bưng trần kín bằng gỗ, gian giữa là màn giếng trang trí các biểu tượng bát quái, 2 gian bên được làm đơn giản hơn gian giữa song trên các cốn đỡ vì và các con chồng rường, kẻ, bẩy đều được trang trí kỹ lưỡng, tỷ mỷ với các bức chạm khá công phu mang tính nghệ thuật cao.

Hậu cung gồm 2 gian 1 dĩ và 1 gian hiên vòm cuốn ở phía trước, được làm theo lối tường hồi, bít đốc kéo dài về phía sau, cách mái sau của đại đình một khoảng sân nhỏ. Hậu cung làm mái cao chồng diêm 2 tầng. Ở giữa các hàng cột quây ván thành một khám thờ. Ở vị trí cao nhất, trang trọng nhất chính giữa hậu cung đặt long ngai, bài vị, mũ áo của Thành hoàng làng, 2 bên thờ mẫu hậu sinh ra thánh và một vị hậu thần của làng (là ông Thị Nội thư tả, tả thiếu giám Ban tường hầu Phạm Đăng Quý là người có tài năng và đức độ, hay làm việc thiện để giúp dân. Ông đã mua gỗ về làm 5 gian đình rồi lại cúng cho xã 2 mẫu ruộng, 300 quan tiền và quần áo tế lễ. Dân xã bầu ông làm hậu thần, hàng năm cúng giỗ).

Nhìn chung đình Gia Lộc có quy mô kiến trúc khá bề thế. Tồn tại đến ngày nay, ngôi đình đã trải qua nhiều lần tu sửa ở các thời kỳ khác nhau nên mang dấu ấn đặc trưng của các nghệ thuật kiến trúc thế kỷ XVIII - XIX. Ở một số bức chạm đầu rồng, đầu dư mang đậm nét nghệ thuật tạo hình thời Lê. Các bộ phận kiến trúc gỗ của đình đều được trang trí bằng những nét chạm khắc tỷ mỷ nhằm giảm bớt sự nặng nề của bộ khung và tăng thêm giá trị thẩm mỹ cho công trình.

Đình còn bảo lưu 01 cuốn thần phả, 04 đạo sắc phong; 03 tấm bia đá, bia sớm nhất có niên hiệu Chính Hòa năm thứ 23 (1702), người soạn là Nguyễn Hành, tiến sĩ năm Mậu Thìn và Đào Quốc Hiến tiến sĩ năm Tân Mùi. Cả hai ông đều có chức vị Bồi tụng thị nội thư tả hộ phiên. Hai tấm bia còn lại có niên hiệu Vĩnh Thịnh năm thứ 2 (1706), đều do ông Trương Công Giai, tiến sĩ khoa Ất Mùi soạn. Cả 3 tấm bia đều ca ngợi công đức của hậu thần

Phạm Đăng Quý (thác bản 3 bia này hiện được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm).

Hai năm một lần, dân làng Gia Lộc tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao của tướng Đông Bảng vào ngày mùng 10 tháng Hai là ngày thần hóa và 12 tháng Tám âm lịch là ngày thần sinh. Dân làng làm cỗ mặn để cúng tế Thành hoàng làng. Trong lễ hội dân làng có tổ chức rước nước, rước thần. Lễ rước nước gồm có kiệu long đình, hương án, cờ quạt, tàn lọng và 2 chóe nước (1 chóe dùng để cúng, 1 chóe dùng để bao sái đồ thờ tự). Sau lễ rước nước, dân làng cử hành tế lễ. Lễ rước thần bắt đầu với màn múa lân, múa rồng. Tiếp đến cử người vác gươm, đao, tàn lọng, một ngựa gỗ có đóng yên cương, đoàn người vác ngũ hành, hương án, rước cờ bát quái, cờ phất, thủ hiệu, quạt cờ lệnh bát âm, sau cùng là kiệu rước Thành hoàng làng. Trong lễ hội còn tổ chức các trò chơi truyền thống như: chọi gà, vật, đập niêu, cờ tướng, thả chim bồ câu và hát tuồng cổ, hát quan họ... Ngày làng mở hội, những người con dân đi làm ăn xa, con gái đi lấy chồng nơi khác đều nô nức trở về tham dự lễ hội.

Đình Gia Lộc được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích Lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 06/2000/QĐ-BVHTT ngày 13/4/2000.