Đình Hòa Xá, thôn Hòa Phúc, xã Hòa Phú, thành phố Hà Nội

Đình Hòa Xá là di tích được xếp hạng di tích Lịch sử kiến trúc - Nghệ thuật vào năm 2012. Đình thờ Ngọc Nương Thủy tinh phu nhân, Quang Thắng đại vương và Minh Dũng đại vương.

Qua các cứ liệu có thể nhận định di tích đình Hòa Xá được khởi dựng ít nhất từ thời Lê, trước năm 1572 và được trùng tu lớn vào thời Nguyễn, sau đó được tu sửa nhỏ những năm gần đây.

Đình gồm các hạng mục: Nghi môn, Đại bái, bình phong, hai bên hành lang và hậu cung.

• Nghi môn là một hạng mục kiến trúc khá nổi bật gồm ba lối đi chính. Lối đi giữa được tạo theo kiểu thức truyền thống. Đinh trụ đắp tứ phượng chầu cách điệu, đầu quay ra bốn hướng, dưới là ô lồng đèn bốn mặt có đắp nổi các gờ chỉ trang trí, thân trụ soi gờ kẻ chỉ và trang trí những đôi câu đối chữ Hán ca ngợi cảnh đẹp của ngôi đình, để trụ thắt cổ bồng. Từ hai bên thân trụ biểu lớn có một bức tường lửng lối ra hai lối đi, lối đi này được thiết kế kiểu chồng diêm 2 tầng tám mái đao cong, khoảng giữa hai tầng mái có đề chữ “Hoà đức chỉ”, lối đi bên phải và chữ “Nghênh thiện môn” ở lối đi bên trái. Hai bên lối đi nối sang trụ biểu nhỏ là bức tường bên trên có đắp nổi voi chiến.

* Đại bái: Qua nghi môn là sân và ngũ cấp dẫn lên toà đại bái gồm 5 gian hai dĩ, được làm theo kiểu tường hồi bít đốc. Mái lợp ngói ri, chính giữa bờ nóc là lưỡng long chầu nguyệt, hai đầu là Makara đuôi xoắn tựa lên đấu kê, cuối bờ dải xây giật nhị cấp. Bên ngoài tương ứng với ba gian giữa là hệ thống cửa bức bàn, hai gian bên trổ cửa tạo sự thông thoáng cho di tích, trên tường gian bên đắp nổi ngựa hồng mao.

Vào bên trong, bộ vì các gian liên kết theo cách thức khác nhau: Gian giữa kiểu “Thượng chồng rường con nhị, hạ chồng rường, bảy hiên". Nối hai đầu cột cái là câu đầu, trên là các con rường chồng lên nhau qua đấu kê, con rường áp cầu đầu cắt lửng - biến thể vì thượng thành “chồng rường con nhị”. Từ đầu cột cái nối sang cột quân là xà hạ, trên là các con rường chồng lên nhau.

Nhìn chung, các cấu kiện của bộ khung gỗ đại bái chủ yếu thiên về độ vững chãi cho công trình, ngoài chức năng tạo liên kết và chịu lực cho công trình, một số cấu kiện như con rường cũng được chạm trang trí vân lá lật, câu đầu có triện hoa văn chữ Thọ.

Qua đại bái là hai dãy hành lang gồm 3 gian, được thiết kế kiểu tường hồi bít đốc với hai mái chảy lợp ngói ri. Tương ứng với các gian là bộ vì liên kết thống nhất kiểu “Vì kèo quá giang”. Các cấu kiện của bộ vì hạng mục kiến trúc này chủ yếu được bào trơn đóng bén, thiên về độ vững chãi. Hai dãy hành lang có tác dụng nối hạng mục đại bái và hậu cung đình Hoà Xá thành một quần thể hoàn chính.

* Hậu cung: được làm kiểu 1 tầng 3 mái, các bộ vì liên kết kiểu Thượng vì kèo quá giang, hạ kẻ bảy hiện. Với cách thức liên kết của các bộ vì như vậy nên hậu cung đình Hoà Xá chia thành hai không gian thờ tự gồm: Hiên hậu cung là nơi bài trí hệ thống đồ thờ như: sập và khám thờ, cung cấm là nơi bài trí long ngai, bài vị của tam vị đức thánh cùng với nhiều đồ tế khí khác như: Thống, giá văn, sắc phong, giá kiếm, bát hương đá ...

Tóm lại, các hạng mục kiến trúc đình Hoà Xá đã tạo cho công trình có quy mô bề thế, khang trang mà thâm nghiêm, đáp ứng được những tiêu chí là nơi thờ phụng thành hoàng làng và nơi người dân Hoà Xá tụ tập, giao lưu mỗi dịp lễ hội truyền thống.