Đình Hòe Thị

Đình Hòe Thị thờ Phan Tây Nhạc Đại Vương và Hoa Dung Công chúa, người vợ thứ ba của ông.

Theo thần tích, Phan Tây Nhạc sống vào thời Hùng Duệ Vương, tức vua Hùng thứ mười tám. Ông quê ở Hà Trung, Châu Ái, vùng Thanh Hóa ngày nay, nổi tiếng có sức khỏe hơn người, thông thạo văn võ và giỏi việc quân.

Truyền tích kể rằng ông đến núi Tản Viên, được Tản Viên Sơn Thánh tin dùng rồi cùng giúp vua Hùng dẹp loạn. Nhờ có tài tổ chức quân sĩ, huấn luyện binh lính và chăm lo hậu cần, ông lập được nhiều công trạng, được phong Tây Nhạc Đại Vương.

Trong những cuộc chinh chiến, Hoa Dung Công chúa cũng giữ vai trò quan trọng. Khi Phan Tây Nhạc đem quân đi đánh giặc, bà được giao ở lại giữ thành, lo việc tiếp tế và chuẩn bị quân lương. Hình ảnh của bà vì thế không chỉ gắn với vai trò người vợ, mà còn là một nhân vật trực tiếp tham gia vào công việc hậu phương.

Sau chiến thắng, truyền thuyết kể rằng Phan Tây Nhạc trở lại vùng Phương Canh, lập dinh và đưa gia đình về cư trú. Đình Hòe Thị được cho là nơi Trung quân của ông từng đóng giữ. Khi ông qua đời, người dân lập bài vị, tôn làm Thành hoàng và phối thờ Hoa Dung Công chúa.

Những câu chuyện ấy thuộc phạm vi thần tích, có sự đan xen giữa ký ức lịch sử và yếu tố truyền thuyết. Tuy nhiên, chúng cho thấy rất rõ cách người Hòe Thị hình dung về hai vị được thờ: một người là võ tướng có công giữ nước, người kia là người phụ nữ có công giữ thành, chăm lo hậu cần và giúp quân sĩ.

Chính vì vậy, Phan Tây Nhạc và Hoa Dung Công chúa không chỉ hiện diện trên ban thờ, mà còn trở thành trung tâm của lễ hội, các cuộc rước và mối quan hệ giao hiếu giữa Hòe Thị với những làng cùng chung tín ngưỡng.

Ngày 9 tháng 01 năm 1990, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 34-VH/QĐ, xếp hạng Đình – Chùa Hòe Thị là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Lễ hội Đình Hòe Thị được tổ chức vào tháng Hai âm lịch, là dịp cộng đồng tưởng nhớ Phan Tây Nhạc Đại Vương và các vị được phối thờ.

Một trong những nghi thức đáng chú ý là lễ rước nước. Theo lệ xưa, đoàn rước xuất phát từ đình, đi qua các xóm trong làng để lấy nước tại giếng thiêng rồi trở về làm lễ. Nước được đưa vào đình dùng trong nghi thức tế Thành hoàng, mang ý nghĩa thanh sạch và cầu mong mùa màng thuận lợi, đời sống yên bình.

Điểm đặc biệt của lễ hội Hòe Thị nằm ở mối quan hệ giao hiếu với làng Thị Cấm. Hai làng cùng thờ Phan Tây Nhạc nên từ lâu đã hình thành tục rước Thánh sang đình của nhau.

Trong kỳ hội, đoàn rước của Thị Cấm đưa Thánh lên Đình Hòe Thị để tế giao hiếu. Sau đó, đoàn rước của Hòe Thị lại xuống Đình Thị Cấm. Dân hai làng tổ chức nghênh đón, cùng rước kiệu, dâng hương và thực hiện các nghi thức tế lễ.

Những đoàn rước thường có cờ hội, trống, kiệu, nghi trượng, đội tế cùng đông đảo người dân. Một nét vui hội đặc sắc còn được lưu giữ là “con đĩ đánh bồng” – những nam giới hóa trang thành nữ, đeo trống nhỏ trước bụng và múa theo nhịp trong đoàn rước.

Điều quan trọng hơn cả là lễ hội không chỉ tưởng nhớ Thành hoàng. Việc hai làng sang đình của nhau dâng lễ chính là cách cộng đồng tái khẳng định mối quan hệ lâu đời, cùng chung một hệ thống thần tích và cùng gìn giữ những ký ức của vùng Phương Canh.

Vì thế, lễ hội Hòe Thị vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa là một hình thức gắn kết cộng đồng. Qua mỗi mùa hội, mối quan hệ Hòe Thị – Thị Cấm tiếp tục được duy trì bằng những nghi lễ rất cụ thể: rước kiệu, dâng hương, đón Thánh và cùng nhau tế lễ trước đình làng.