Đình Hồng Hậu, phường Sơn Tây, TP Hà Nội

Đình Hồng Hậu tọa lạc tại tổ dân phố Phú Nhi, phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Đây là một công trình kiến trúc tín ngưỡng dân gian được xây dựng từ lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân địa phương. Đình là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, thờ phụng các vị thần có công với dân, với nước và lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống của quê hương.

Theo các tư liệu Hán Nôm, truyền thuyết dân gian và kết quả khảo sát tại di tích, đình Hồng Hậu thờ hai đối tượng chính là Thủy thần và Cụ Tổ nghề gốm. Đây cũng là nét đặc sắc riêng, thể hiện sự gắn bó giữa tín ngưỡng dân gian với điều kiện tự nhiên, đời sống sản xuất và truyền thống nghề nghiệp của cư dân địa phương.

Theo thần tích lưu truyền, Thủy thần được thờ tại đình là Đại vương họ Nguyễn, húy Long Quân, người có tài đức và công lao lớn. Tương truyền, khi đến vùng đất Đông Hậu, nhận thấy nơi đây có địa thế đẹp, cảnh quan hài hòa, Đại vương đã triệu tập các bậc phụ lão và nhân dân trong thôn, ban tiền để mua ruộng đất, lập miếu đình và tổ chức việc phụng thờ lâu dài. Ghi nhớ công đức của ngài, nhân dân đã lập đình thờ phụng, hương khói qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh việc thờ Thủy thần, đình Hồng Hậu còn thờ Cụ Tổ nghề gốm. Theo tư liệu lịch sử, vào khoảng thế kỷ XV, dưới triều vua Lê Thánh Tông, một số thợ gốm từ các làng nghề truyền thống đã chuyển đến vùng Phú Nhi, nhận thấy nơi đây có nguồn đất sét thích hợp nên lập lò sản xuất gốm. Từ đó, nghề gốm ngày càng phát triển, hình thành xóm Lò Nồi với nhiều sản phẩm phục vụ đời sống như chum, vại, nồi, niêu, bình vôi, ấm tích, đồ thờ cúng và vật liệu xây dựng. Đồ gốm Phú Nhi nổi tiếng bởi lớp men màu nâu sẫm như da lươn, độ bền cao, khi gõ phát ra tiếng vang đanh. Nghề gốm từng đem lại việc làm và thu nhập cho nhiều người dân địa phương. Để tưởng nhớ công lao truyền nghề của các bậc tiền nhân, nhân dân đã lập ban thờ Cụ Tổ nghề gốm tại đình, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn.

Về kiến trúc, đình Hồng Hậu được xây dựng trên khu đất cao ráo, ở vị trí trung tâm làng, nhìn theo hướng Đông Nam; phía trước là sông Tích, phía sau là sông Hồng. Tổng thể di tích mang đậm phong cách kiến trúc đình làng truyền thống Bắc Bộ. Nghi môn được xây theo kiểu trụ biểu, trên đỉnh đắp nghê chầu, thân trụ có các câu đối chữ Hán ca ngợi cảnh đẹp quê hương và công đức của thành hoàng làng.

Đại bái là một dãy nhà ngang gồm 3 gian 2 chái, có 4 mái với các góc đao cong. Trên bờ nóc trang trí hình mặt nguyệt, hai đầu bờ nóc đắp hình rồng, các đầu guột trang trí rồng nước và những họa tiết truyền thống. Bên trong, hệ thống khung gỗ được kết cấu theo lối kiến trúc cổ truyền, với các bộ vì kiểu thượng chồng rường chữ tam, hạ xà nách rường nách, bẩy. Các cấu kiện gỗ được chạm khắc hoa văn rồng, phượng, lá lật, mây cụm khá tinh tế. Hậu cung là nơi đặt long ngai, bài vị và các đồ thờ tự, tạo nên không gian thờ cúng trang nghiêm, linh thiêng.

Đình hiện còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật như: kiệu, long ngai, bài vị, hạc gỗ, bộ tam sự bằng đồng, chóe sứ, hoành phi, câu đối, y môn, bát bửu, đài nước bằng đồng, thần phả và sắc phong cùng một số đồ thờ tự khác. Đặc biệt, thần phả và sắc phong là những tư liệu quý, góp phần phản ánh truyền thống thờ phụng và đời sống tín ngưỡng của nhân dân địa phương qua các thời kỳ.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và nghệ thuật, đình Hồng Hậu còn lưu giữ những nét đẹp trong sinh hoạt lễ hội truyền thống. Theo hồ sơ di tích, lễ hội làng được tổ chức từ ngày mùng 01 đến ngày mùng 02 tháng 3 âm lịch hằng năm. Trong những ngày này, nhân dân cùng nhau chuẩn bị lễ vật, vệ sinh đình, tổ chức các nghi thức tế lễ và hoạt động văn hóa dân gian. Một nghi thức đặc sắc của lễ hội là lễ Mộc dục, được tiến hành vào ngày 01 tháng 3 âm lịch. Nước làm lễ được lấy từ sông Hồng, đựng trong chóe sứ để thực hiện nghi thức lau rửa long ngai, bài vị.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật, đình Hồng Hậu đã được UBND tỉnh Hà Tây xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa tại Quyết định số 1509/QĐ-UB  ngày 29/12/2004

Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, một số hạng mục của đình đã bị xuống cấp, song với sự quan tâm của các cấp chính quyền và sự đóng góp công sức, tiền của của nhân dân, di tích từng bước được tu bổ, tôn tạo, gìn giữ những giá trị kiến trúc truyền thống. Đến nay, đình Hồng Hậu vẫn là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng, là điểm tựa tinh thần và niềm tự hào của các thế hệ người dân địa phương.

Có thể khẳng định, đình Hồng Hậu không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, truyền thống nghề nghiệp, phong tục tập quán và tinh thần yêu nước của nhân dân quê hương. Việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di tích là trách nhiệm chung của các cấp chính quyền và toàn thể nhân dân, góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng tự hào quê hương, đồng thời trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp cho các thế hệ mai sau.