Đình Kiều Mai

Đình Kiều Mai là ngôi đình cổ của làng Kiều Mai, một cộng đồng cư dân lâu đời ở vùng phía tây Hà Nội. Theo địa giới trước đây, di tích thuộc thôn Kiều Mai, xã Phú Diễn, huyện Từ Liêm; sau nhiều lần thay đổi hành chính, khu vực này nay thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội.

Đình được dựng trên một khu đất cao, quay về hướng Đông Nam. Phía trước là giếng nước cổ, sân đình và khoảng mặt nước tạo nên không gian thoáng rộng trước khi bước vào khu vực thờ tự. Từ ngoài vào trong, tổng thể di tích gồm sân, phương đình, hai dãy giải vũ, Đại đình và Hậu cung. Cách tổ chức ấy vừa tạo chiều sâu cho kiến trúc, vừa phân chia rõ không gian sinh hoạt cộng đồng với nơi thờ Thành hoàng.

Hai bên sân có các dãy giải vũ, mỗi dãy gồm năm gian. Ở giữa là phương đình hai tầng tám mái, tạo thành một điểm chuyển tiếp trước khi tiến vào công trình trung tâm.

Nổi bật nhất là tòa Đại đình. Công trình gồm năm gian, dựng trên bộ khung gỗ với sáu hàng chân cột. Các bộ vì được tổ chức theo lối chồng rường, giá chiêng và bẩy hiên – những dạng kết cấu quen thuộc của kiến trúc truyền thống Bắc Bộ. Một đặc điểm khá hiếm là phần đầu đốc được bố trí theo chiều dọc và hướng ra phía trước, tạo cho Đình Kiều Mai một dáng vẻ riêng trong hệ thống đình cổ Hà Nội.

Giá trị nghệ thuật tập trung nhiều ở các bức cốn, đầu dư, cửa võng và bộ mái. Trên đó xuất hiện những đề tài quen thuộc như rồng, nghê, long mã, tứ linh, tứ quý, mây và sóng nước. Một số mảng chạm còn mang dấu ấn nghệ thuật thế kỷ XVII. Nhiều cấu kiện, cửa võng và đồ thờ được sơn son thếp vàng, tạo nên không gian trang nghiêm nhưng vẫn giàu tính trang trí.

Hậu cung nằm sâu phía trong, là nơi đặt khám thờ, long ngai và bài vị Thành hoàng Bạch Hạc Tam Giang – Đào Trường.

Bên cạnh kiến trúc, Đình Kiều Mai còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị. Đáng chú ý có cuốn thần phả mang niên hiệu Hồng Phúc nguyên niên, năm 1572; hệ thống sắc phong, trong đó có sắc Quang Trung thứ năm, năm 1792 và Cảnh Thịnh thứ chín, năm 1801; cùng nhiều bia đá, đồ nghi trượng, long đình, long ngai, bài vị, hạc đồng, lư đồng và các đồ tế khí.

Một tấm bia niên hiệu Cảnh Trị nguyên niên, năm 1663, ghi việc tu sửa đình, là căn cứ quan trọng cho thấy công trình đã tồn tại ít nhất từ giữa thế kỷ XVII.

Ngày 20 tháng 7 năm 1994, Đình Kiều Mai được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Không chỉ là một công trình cổ, đình còn là nơi lưu giữ nhiều lớp ký ức về tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng của làng Kiều Mai qua nhiều thế kỷ.

Một trong những giá trị đặc biệt nhất gắn với Đình Kiều Mai là tục kết chạ giữa hai làng Phú Mỹ và Kiều Mai. Đây không đơn thuần là quan hệ giao lưu giữa hai cộng đồng láng giềng, mà đã trở thành một phong tục được duy trì qua nhiều thế hệ.

Theo tư liệu còn lưu lại, ngày 10 tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ sáu, tức năm 1745, chức sắc hai làng đã cùng lập khoán ước, chính thức xác lập quan hệ kết chạ. Từ đó, hai cộng đồng coi nhau như anh em, cùng dự lễ, hỗ trợ nhau trong đời sống và đặc biệt là cùng tham gia những kỳ hội của mỗi làng.

Điểm nổi bật nhất của tục kết chạ là nghi thức rước Thành hoàng sang thăm làng bạn.

Vào ngày mùng 7 tháng Giêng, dân Kiều Mai tổ chức rước Thánh sang Phú Mỹ. Đến kỳ hội của Kiều Mai, cộng đồng Phú Mỹ lại tổ chức đoàn lễ sang đình Kiều Mai để dâng hương và tưởng niệm Bạch Hạc Tam Giang.

Trong những kỳ hội lớn, đoàn rước được tổ chức trang trọng với long đình, cờ hội, trống, nghi trượng, đội tế cùng các bậc cao niên và đông đảo người dân. Khi đoàn của làng bạn đến nơi, cộng đồng sở tại tổ chức đón tiếp theo nghi lễ, thể hiện sự tôn trọng và mối quan hệ bình đẳng giữa hai bên.

Điều đáng chú ý là người dân hai làng không chỉ đến xem hội của nhau. Họ còn cùng tham gia tế lễ, cùng tưởng nhớ Thành hoàng và coi việc gìn giữ hội là trách nhiệm chung. Chính vì vậy, tục kết chạ đã vượt ra ngoài khuôn khổ một nghi lễ để trở thành một phương thức duy trì quan hệ cộng đồng.

Phần hội còn có nhiều hoạt động dân gian như cờ tướng, chọi gà, bắt vịt, đập niêu, các trò vui cộng đồng và những hình thức diễn xướng truyền thống.

Trải qua nhiều biến động, mối quan hệ Phú Mỹ – Kiều Mai vẫn được duy trì. Các kỳ đại hội được tổ chức theo chu kỳ, còn hội lệ vẫn tiếp tục hằng năm với quy mô phù hợp.

Ngày 27 tháng 5 năm 2021, Lễ kết chạ Phú Mỹ – Kiều Mai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giá trị lớn nhất của lễ hội vì thế không chỉ nằm ở đoàn rước hay nghi thức tế Thành hoàng. Đó còn là câu chuyện về cách hai cộng đồng làng xã đã gìn giữ tình giao hiếu qua hàng trăm năm – một mối quan hệ được truyền lại bằng nghi lễ, ký ức và lời nhắc rằng hai làng vẫn luôn coi nhau như người một nhà.