Đình Hòa Xá, tọa lạc tại thôn Thái Hòa, xã Hòa Xá, thành phố Hà Nội, là một trong những công trình kiến trúc đình làng tiêu biểu của vùng Bắc Bộ. Không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng Nguyễn Đức Chính - vị tướng có công phò tá Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước, đình còn là minh chứng cho giá trị văn hóa và nghệ thuật kiến trúc truyền thống
Tổng thể kiến trúc của đình mang đậm phong cách cổ với bố cục chặt chẽ, hài hòa. Đình được xây dựng trên một khu đất cao ráo, hướng Nam theo nguyên tắc phong thủy, tạo nên sự vững chãi và linh thiêng
Kết cấu đình gồm Đại đình rộng lớn với khung gỗ lim chắc chắn, chạm khắc tinh xảo. Các vì kèo, cột đình được trang trí bằng những hoa văn rồng phượng uy nghi, thể hiện sự phồn vinh và linh thiêng của ngôi đình
Họa tiết trang trí bên trong đình là điểm nhấn ấn tượng với các bức chạm khắc gỗ tinh vi, phản ánh đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng của người xưa. Đặc biệt, các bức hoành phi, câu đối trong đình đều được viết bằng chữ Hán, mang đậm ý nghĩa tôn vinh công lao các bậc tiền nhân
Không chỉ là nơi thờ tự, đình Hòa Xá còn là chứng nhân lịch sử, gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng, trong đó có phong trào “Chiếc gậy Trường Sơn” trong kháng chiến chống Mỹ. Ngôi đình này không chỉ đại diện cho nét đẹp văn hóa mà còn là niềm tự hào của bao thế hệ người dân nơi đây
Hằng năm, lễ hội đình Hòa Xá được tổ chức với các nghi thức truyền thống, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương, giữ gìn những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc
Đình Hòa Xá tọa lạc trên một khu đất rộng phong quang gần khu vực cư dân, đình trông theo hướng nam, nhìn ra đường làng. Trước chính cung có treo bức hoành phi với năm chữ THÁI HÒA TẠI VŨ TRỤ. Phía trước đình là cây đa cổ thụ xum xuê tỏa bóng rợp mát bên ao cá Bác Hồ.
Theo thần phả của Thần Hoàng ghi: Sau khi Ngài hóa, dân làng Hòa Xá đã lập đền thờ, đền thờ đó là tiền thân của ngôi đình hiện nay, đền ở Gò Bé đầu làng giáp giới với thôn Thái Bình. Đây là nơi ngọn nước thường bị sói lở, đoạn đê sung yếu nên nhân dân chuyển đền về làng, có sự đóng góp lớn của cung phi Chu Thị Dĩ là con gái làng.
Đình Hòa Xá là công trình kiến trúc gồm tòa Đại bái và Hậu cung. Phía trước đình có một khoảng sân rộng lát gạch, có cột trụ tường bao, bức bình phong được xây dựng theo kiểu dáng cuốn thư. Trụ biểu xây có mặt cắt hình vuông, chân đế to vuông vức thắt cổ bồng. Các mặt bên trụ biểu tạo gờ, khắc nổi các đôi câu đối bằng chữ Hán. Đầu trụ biểu xây ô lồng đèn, trên đỉnh trụ biểu kết hoa dành cách điệu.
Đại bái đình Hòa Xá là một nếp nhà ngang 3 gian, 2 dĩ với 4 lá mái. Gian giữa Đại bái rộng 4 m, các gian bên rộng 2,30m. Lòng đình rộng nên các mái chảy dài, mái đình lợp ngói ri cổ. Hai đầu bờ nóc là 2 con kìm rồng lá uốn đuôi. Giữa các bờ dải là các con Lân được làm từ đất nung và đắp vôi vữa gìm mình hướng về nhau một cách sống động. Các góc mái làm thành những góc đao cong bay bổng. Những con Lân, Rồng được làm từ đất nung ở thế kỷ XVIII.
Về điêu khắc đình Hòa Xá còn giữ nguyên các bức cốn cấu tạo từ các rường cụt nối từ cột cái ra cột quân. Các con rường này được chồng khít lên nhau. Trên các con rường chạm nổi các họa tiết tứ linh “ Long, Ly, Quy, Phượng” và mặt sau là hoa lá cách điệu. Sự phong phú về điêu khắc ở đình Hòa Xá còn thể hiện ở chỗ mỗi bức cốn đều có các đề tài “ Ngư long hý thủy”. Trung tâm bức cốn cổ nhân chạm nổi một con rồng lớn đang phun nước. Dưới thân rồng cá chép đang bơi lên với khát vọng “cá hóa rồng”. Cũng ở Đại bái có những con rường cụt chạm nổi những tia lửa hình dao mác, đây là dấu tích thời Lê sau những lần tu sửa còn giữ được. Sự phong phú của nội thất đình còn được cổ nhân thể hiện sự chạm trổ công phu trên các kẻ và bẩy. có những bẩy được chạm nổi rồng “ Độc long” ở cả hai mặt. Rồi các họa tiết chữ thọ, lá lật ở các đấu cũng được cổ nhân điểm xuyết rất hợp lý. Với phối cảnh các hoành phi câu đối làm cho không gian kiến trúc Đại bái đình càng nghiêm cổ kính.
Đình Hòa Xá với lối kiến trúc cổ kính và kết cấu chặt chẽ, trải qua các thời kỳ lịch sử và sự thử thách của thiên nhiên, ngôi đình vẫn hiện diện còn đủ các hạng mục kiến trúc quan trọng mang phong cách đặc trưng kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu từ thời Lê đến thời Nguyễn tạo nên một tổng thể chung nhất, hoàn chỉnh nhất cho ngôi đình. Và ngôi đình đã góp phần quan trọng trong việc tìm hiểu tiến trình lịch sử nghệ thuật trang trí đình làng Việt Nam nói chung.
Chính bởi những đặc trưng đó đình Hòa Xá đã được xếp hạng di tích cấp Bộ theo Quyết định số 91/QĐ - BVHTT ngày 28/01/2005.
Đình làng gắn liền tên tuổi, sự nghiệp của Thần Hoàng Nguyễn Đức chính một Tả Đạo tướng quân của nhà Đinh. Đình làng là nơi dân làng thờ cúng Thần Hoàng để tỏ lòng biết ơn đối với công lao to lớn mà Ngài đã mang lại cho dân làng.
Đình làng cùng với Lễ hội làng đã nuôi dưỡng tinh thần biết bao thế hệ người Hòa Xá, góp phần tạo nên cốt cách người Hòa Xá thanh cao, văn hiến, một Hòa Xá “Dài váy” mà không kém phần mạnh mẽ giỏi giang như cung phi Chu Thị Dĩ.
Một làng quê Hòa Xá luôn yên bình, hiếu thuận, chăm lo cho văn hóa, giáo dục, Hòa Xá hiền hòa, xanh trong như dòng sông Đáy nhưng sẵn sàng gác lại tất cả vì sự nghiệp thống nhất non sông. Thời lập làng, Thần Hoàng cùng dân làng đã góp công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất giang sơn nước Việt. Thời kỳ đánh Mỹ giải phóng Miền Nam thống nhất đất nước, Hòa Xá với phong trào “ Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người” thanh niên Hòa Xá hăng hái rèn luyện, tòng quân vào Nam chiến đấu, phụ nữ ở lại đảm đang việc nhà đã tạo nên một Hòa Xá anh hùng với hình tượng cao đẹp “Chiếc gậy Trường Sơn” huyền thoại, hình ảnh Chiếc nhẫn thủy chung son sắt, đợi chờ để nhạc sỹ Phạm Tuyên trong những ngày ở Hòa Xá đã cảm nhận được huyết mạch ấy mà cùng dân làng cất lên bài ca “Chiếc gậy Trường Sơn” vang mãi đến tận mai sau.
Khi tìm hiểu về văn hóa quê hương không khỏi còn nhiều thiếu sót, hạn chế, rất mong mọi người cùng đóng góp ý kiến bổ sung, hiệu chỉnh để mọi người dân làng cùng hiểu rõ hơn về quê hương mình, một làng quê văn minh, đẹp giàu.
Theo thần phả của Thần Hoàng ghi: Sau khi Ngài hóa, dân Hòa Xá đã lập đền thờ, ngôi đền lúc đầu thấp bé, chất liệu gỗ và lợp lá gồi. Đền thờ đó là tiền thân của ngôi đình hiện nay, đền ở Gò Bé đầu làng giáp giới với thôn Thái Bình nay còn dấu tích bên bờ sông Hát ( gọi là sông Đáy). Đây là ngọn nước thường bị sói lở, đoạn đê sung yếu nên nhân dân chuyển đền về làng, có sự đóng góp lớn của cung phi Chu Thị Dĩ con gái làng cung tiến.
Theo hồi ức của nhân dân Hòa Xá, ngôi đình chuyển về vị trí hiện nay, được sửa chữa và xây thêm phần Hậu cung. Khi chuyển về có sự thay đổi hệ thống cột, xẻ mộng đầu cột, kiến trúc phần mái vẫn giữ nguyên. Ngôi đình vốn không có tường để trống, sau do yêu cầu của việc bảo vệ đình nên đã xây tường xung quanh.
Đình Hòa Xá tọa lạc trên một khu đất rộng phong quang gần khu vực cư dân, đình trông theo hướng nam, nhìn ra đường làng. Phía trước đình là cây đa cổ thụ xum xuê tỏa bóng rợp mát bên ao cá Bác Hồ.
Đình Hòa Xá là công trinh kiến trúc gồm tòa Đại bái và Hậu cung. Phía trước đình có một khoảng sân rộng lát gạch, có cột trụ tường bao, bức bình phong được xây dựng theo kiểu dáng cuốn thư. Trụ biểu xây có mặt cắt hình vuông, chân đế to vuông vức thắt cổ bồng. Các mặt bên trụ biểu tạo gờ, khắc nổi các đôi câu đối bằng chữ Hán. Đầu trụ biểu xây ô lồng đèn, trên đỉnh trụ biểu kết hoa dành cách điệu.
Qua một khoảng sân rộng lát gạch là vào tới tòa đại bái. Đại bái đình Hòa Xá là một nếp nhà ngang 3 gian, 2 dĩ với 4 lá mái. Gian giữa Đại bái rộng 4 m, các gian bên rộng 2,30m. Lòng đình rộng nên các mái chảy dài, mái đình lợp ngói ri cổ. Hai đầu bờ nóc là 2 con kìm rồng lá uốn đuôi. Giữa các bờ dải là các con Lân được làm từ đất nung và đắp vôi vữa gìm mình hướng về nhau một cách sống động. Các góc mái làm thành những góc đao cong bay bổng. Những con Lân, Rồng được làm từ đất nung ở thế kỷ XVIII.
Đại bái đình Hòa Xá là hạng mục kiến trúc có giá trị nổi bật. Bộ khung nhà được làm vững chắc trên các hàng cột to, tròn. Các cột cái của hai bộ vì giữa có chu vi 1,30m, cột quân có chu vi 1,10m. Bốn bộ vì chính tòa đại bái được làm theo hai kiểu thức khác nhau. Hai bộ vì chính được kết cấu: “giá chiêng, rường cụt, cốn mê, bẩy hiên”. Phía trên câu đầu là đôi trụ trốn đỡ hai đầu rường bụng lơn. Các con rường này đỡ cây nóc qua đấu vát hình thuyền. Từ cột cái một xà nách ăn mộng vươn ra đầu cột quân đỡ một mê cốn hình tam giác vuông đỡ các hoành mái. Hai mặt của cốn là các bức chạm theo đề tài “Tứ linh” và mặt sau là hoa lá cách điệu. Từ đầu cột quân một bẩy hiên vươn ra đỡ tàu mái và hoành hiên.
Hai vì chính bên được làm theo kiểu” thượng giá chiêng chồng rường, hạ rường nách, bẩy”. Phần trên câu đầu nối hai cột cái có kết cấu giống hai vì giữa. Từ thượng lương bốn góc mái đều có một kẻ dài chạy suốt, qua đầu trụ xuống một góc còn gọi là kẻ xó. Các kẻ này được cấu tạo đặc biệt. toàn bộ thân kẻ được hướng ra các góc để tạo các đao đình, đầu phía trong được đặt con rường của câu đầu vừa tạo được dáng vẻ thẩm mỹ vừa là điểm tựa chịu lực cho công trình.
Dưới câu đầu của các vì kèo vẫn còn giữ nguyên các đầu dư cổ. Đầu rồng ở đây được chạm khắc, miệng loe, mắt lồi, miệng ngậm hạt ngọc, râu tóc rồng được chạm nổi rất hài hòa.
Về điêu khắc đình Hòa Xá còn giữ nguyên các bức cốn cấu tạo từ các rường cụt nối từ cột cái ra cột quân. Các con rường này được chồng khít lên nhau. Trên các con rường chạm nổi các họa tiết tứ linh “ Long, Ly, Quy, Phượng” và mặt sau là hoa lá cách điệu. Sự phong phú về điêu khắc ở đình Hòa Xá còn thể hiện ở chỗ mỗi bức cốn đều có các đề tài “ Ngư long hý thủy”. Trung tâm bức cốn cổ nhân chạm nổi một con rồng lớn đang phun nước. Dưới thân rồng cá chép đang bơi lên với khát vọng “ cá hóa rồng”. Cũng ở Đại bái có những con rường cụt chạm nổi những tia lửa hình dao mác, đây là dấu tích thời Lê sau những lần tu sửa còn giữ được. Sự phong phú của nội thất đình còn được cổ nhân thể hiện sự chạm trổ công phu trên các kẻ và bẩy. có những bẩy được chạm nổi rồng “ Độc long” ở cả hai mặt. Rồi các họa tiết chữ thọ, lá lật ở các đấu cũng được cổ nhân điểm xuyết rất hợp lý. Với phối cảnh các hoành phi câu đối làm cho không gian kiến trúc Đại bái đình càng nghiêm cổ kính.
Tiếp theo tòa Đại bái là đến tòa Trung cung, trung cung gồm một gian nối liền giữa Đại bái và Hậu cung là nơi bài trí đồ thờ: Bát hương, cây nến, lọ lộc bình. Kiến trúc ở tòa trung cung đã tạo một dáng cao thanh thoát. Đây cũng là nơi chuẩn bị để hành lễ ở Hậu cung. Về kiến trúc hạng mục công trình này thiên về bền chắc bào trơn đóng bén. Các hoành xà đều được sẻ vuông vức bào trơn. Các rui làm nhỏ để thưa. Mái lợp ngói chiếu rồi sau đó lợp ngói ri cổ.
Sau tòa Trung cung là đến tòa Hậu cung. Hạng mục kiến trúc này gồm 3 gian, có 4 cột cái. Các cột ở đây được lựa chọn cao hơn. Hệ thống cột quân trốn vào tường thấp hơn để tạo thành lối kiến trúc 2 tầng 4 mái. Phần cổ diêm được lắp các con tiện tạo ra sự thoáng gió và lấy ánh sáng cho công trình. Phần nối tiếp của Trung cung với Hậu cung được ngăn cách bởi 2 bên có 2 cửa rộng 91 cm, cao 1,55m ra vào nơi cung cấm. trên các cửa vào Hậu cung có 2 bức cốn nhỏ chạm nổi “Rồng”, chính giữa là bức hoành phi “Tối linh từ” khoảng chính giữa có bức y môn bằng gỗ chạm nổi “Lưỡng long chầu nguyệt”. Trong cung có sập thờ trên bài trí long ngai bài vị thờ Thành Hoàng là ngài Nguyễn Đức Chính người có công giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân. Đây cũng là nơi lưu giữ các di vât quý thần phả sắc phong và đồ tế tự khác.
Đình làng sau trùng tu năm 2023
Bức Hoành phi ở trước chính cung với năm chữ
THÁI HÒA TẠI VŨ TRỤ
Trung cung
Những nét điêu khắc tinh sảo.
- 1 quyển thần phả bằng chữ Hán do Hàn Lâm Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn năm Hồng Phúc Nguyên niên(1752). Đời Khải Định năm thứ 3 sao lại.
- 10 đạo sắc phong của các triều phong kiến trước đây phong cho thành hoàng làng.
+ 1 sắc Cảnh Hưng năm thứ 44 (1783)
+ 1 sắc Cảnh Thịnh năm thứ 4 (1796)
+ 1 sắc Minh Mệnh năm thứ 2 (1821)
+ 2 sắc Thiệu Trị năm thứ 4 (1845)
+ 1 sắc Tự Đức năm thứ 3 (1850)
+ 1 sắc Tự Đức năm thứ 33 (1880)
+ 1 sắc Duy Tân năm thứ 3 (1909)
+ 1 sắc Khải Định năm thứ 9 (1924)
- 1 cỗ ngai bài vị thờ Thành hoàng làng đặt trên trường kỷ rộng 62 cm, dài 1,72 m.
- 1 cuốn thư thời Nguyễn sơn son thếp vàng, điểm xung qunh chạm hoa dây và rồng chầu mặt nguyệt, có ghi chữ Hán “ Thái Hòa tại vũ trụ”.
- 1 đỉnh đồng cao 98 cm, chỗ rộng nhất 86 cm.
- 2 bục gỗ cao 93 cm thế kỷ XX.
- 1 đôi cây nến gỗ cao 70 cm.
- 1 giá văn gỗ cao 46 cm, rộng 50 cm.
- 1 bát hương đồng cao 55 cm, rộng 45 cm có trang trí rồng chầu.
- 1 chấp tải rộng 80 cm, cao 114 cm, dài 180 cm.
- 1 kiệu mui luyện dài 3,60m, rộng 1m.
- 1 kiệu bát cống dài 4,2 m, rộng 1,30m (thời Nguyễn)
- 1 chuông đồng.
- 1 bộ gươm trường bát bửu.
- 1 lư hương đồng cao 56 cm, chỗ rộng nhất 42 cm trang trí rồng chầu.
- 2 đôi câu đối
+ Đôi ở hai cột cái gian giữa Đại bái có nội dung:
- Lư Đồng khai thiên phù quốc kỷ.
- Hát giang hoạch địa lập trung từ.
Tạm dịch:
- Trời mở động Hoa Lư giúp đất nước có kỷ cương.
- Tìm đất bên sông Hát để lập đền thờ vị trung thần.
Hòa Xá là một làng ven sông Đáy. Mảnh đất này phù sa bồi đắp màu mỡ, nhân dân có truyền thống lao động và giàu lòng yêu nước. Từ xa xưa việc tôn thờ Thành hoàng là Nguyễn Đức Chính, cổ nhân đã có ý thức thờ người có công với nước làm việc chính nghĩa phục vụ cho chính quyền trung ương tập quyền của thế kỷ thứ X. việc xây dựng đình làng và những truyền thuyết đình lợp lá gồi chứng tỏ đình đã được xây dựng từ khá sớm. Sự hiện diện của công trình còn lại đến ngày nay với lối kiến trúc kiểu chữ công cho thấy ngôi đình có quy mô khá lớn ở Hòa Xá. Trong kiến trúc tín ngưỡng này có đầy đủ giá trị của một ngôi đình cổ Việt Nam.
Về kiến trúc, đình Hòa Xá với lối kiến trúc cổ kính và kết cấu chặt chẽ, trải qua các thời kỳ lịch sử và sự thử thách của thiên nhiên, đình Hòa Xá vẫn hiện diện còn đủ các hạng mục kiến trúc quan trọng. Về điêu khắc đình còn giữ được nhiều mảng chạm khắc có giá trị nghệ thuật mang phong cách từ thời Lê đến thời Nguyễn. các tác phẩm này ra đời tuy sớm muộn khác nhau đã hòa nhập cùng nhau làm nên một tổng thể chung thống nhất, hoàn chỉnh - đình Hòa Xá, ngôi đình đã góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu tiến trình lịch sử nghệ thuật trang trí đình làng Việt Nam.
Trong quá trình tồn tại đình Hòa Xá không chỉ là di tích kiến trúc cổ mà nơi đây trong kháng chiến chống thực dân Pháp còn là nơi hoạt động cách mạng. Năm 1947 -1948 đình còn là nơi tiếp nhận một đơn vị thương binh chống Pháp về điều trị và an dưỡng.
Từ bao đời nay, đình là nơi hoạt động tín ngưỡng chân chính của nhân dân, là nơi giáo dục truyền thống cho lớp lớp nhân dân Hòa Xá, góp phần xây dựng quê hương “Chiếc gậy Trường Sơn” trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Ngày nay, cùng với đình chùa, xã Hòa Xá đã có những công trình văn hóa lịch sử cách mạng như “ Nhà bảo tàng quê hương chiếc gậy Trường Sơn”, “Ao cá Bác Hồ”. bia lưu niệm đồng chí Văn Tiến Dũng. Bia lưu niệm Bác Hồ về thăm Hòa Xá.. Tạo thành một tổng thể cảnh quan văn hóa lịch sử và hứa hẹn những tiềm năng du lịch ngay tại nơi trung tâm xã.
Đình Hòa Xá với lối kiến trúc cổ kính và kết cấu chặt chẽ, trải qua các thời kỳ lịch sử và sự thử thách của thiên nhiên, ngôi đình vẫn hiện diện còn đủ các hạng mục kiến trúc quan trọng mang phong cách đặc trưng kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu từ thời Lê đến thời Nguyễn, tạo nên một tổng thể chung nhất, hoàn chỉnh nhất cho ngôi đình. Ngôi đình đã góp phần quan trọng trong việc tìm hiểu tiến trình lịch sử nghệ thuật trang trí đình làng Việt Nam nói chung.
Chính bởi những đặc trưng đó đình Hòa Xá đã được xếp hạng di tích cấp Bộ theo Quyết định số 91/QĐ - BVHTT ngày 28/01/2005.
Thần Hoàng làng - Tướng quân Nguyễn Đức Chính, một vị tướng thời vua Đinh Bộ Lĩnh người đã có công giúp nước dẹp loạn 12 xứ quân góp phần vào sự nghiệp thống nhất đất nước. Ông đã được vua Đinh Tiên Hoàng phong làm Tả đạo tướng quân, sau đó gia phong làm Phổ đức Uy chính Thượng đẳng thần, được phong ấp, hưởng lộc tại quê nhà.
Sách xưa kể rằng: Tại đất Hoan Châu có một gia đình họ Nguyễn, vợ là Ma Thị vốn là nhà rất giàu có. Ông bà là người có tài cao đức hậu, tu nhân tích đức. Một ngày Thái Bà đang nằm ngủ, bỗng thấy một đám mây tía, tự trên trời rơi xuống chỗ Thái Bà đang nằm, rồi thấy kinh động trong người, tỉnh dậy mới biết là nằm mơ. Bà đem chuyện này báo với ông – ông cho đấy là điềm tốt lành. Từ đấy Thái Bà mang thai. Vào ngày 9 tháng giêng Thái Bà sinh hạ được một người con trai có diện mạo khôi ngô tuấn tú khác người. Ông bà đặt tên là Đức Chính. Năm lên 8 tuổi, không may, bố mẹ mất sớm, ông được người bác họ Nguyễn, trú ở Nguyễn Xá, Hoài An huyện, Ứng Thiên phủ đưa về nuôi dưỡng. Được bác dạy chữ, dạy võ với thiên tư cao vợi, lực học tinh thông, thạo binh thư, giỏi võ lực.
Tuổi thanh niên, uy danh của ngài càng cao lớn, phong tỏa bốn phương.
Lúc đó đất nước ta đang loạn 12 sứ quân, Trong lúc đất nước không có chủ, có người họ Đinh, tên húy là Bộ Lĩnh ở động Hoa Lư, là người tài năng sáng suốt hơn người đứng lên dẹp loạn. Một hôm vua Đinh dẫn quân đến vùng ông ở (chỉ vùng Hoài An huyện) biết uy danh của ông, liền cho gọi đến và phong làm Tả đạo tướng quân, chỉ huy một đạo quân, cùng Vua Đinh dẹp loạn.
Sau khi thống nhất đất nước, Đinh Tiên Hoàng phong cho Nguyễn Công làm trưởng quản quân sự, ban thưởng thực ấp sở tại (Nguyễn Xá xã). Ngài dạy dân cấy lúa, trồng bông, chăn tằm, dệt vải, rèn văn, luyện võ cho trai tráng trong làng.
Cuộc đời và sự nghiệp của vị: “ Phổ Đức Uy Chính Đại Vương” là hết lòng phục vụ đất nước và nhân dân. Với tài năng và đức độ, giàu lòng yêu nước, thương dân của Nguyễn Đức Chính, khi ông mất nhân dân địa phương vô cùng thương tiếc lập miếu, đền thờ, rồi trình lên vua xin lập sắc, ban phong mỹ tự là Uy Chính Đại Vương Tôn Thần.
Dân làng nhớ ơn lập đền thờ làm phúc thần, được các triều đại phong sắc Thượng Đẳng Thần. Ngôi đền thờ (Đình Hòa Xá ngày nay) khang trang cổ kính, mái cong kiến trúc hình chữ Đinh, bốn góc chạm tứ linh. Xưa, trong làng có đôi câu đối sơn son thếp vàng ghi rõ sự tích của Thượng Đẳng Thần.
(Trời mở động Hoa Lư giúp đất nước có kỷ cương
Tìm đất bên sông Hát để lập đền thờ vị trung thần).
Cung phi Chu Thị Dĩ - hoa khôi người làng Nguyễn được tuyển vào cung, ở màn the, trướng gấm, dùng đũa ngọc, chén ngà nhưng không quên quê hương hàng năm bị nạn hồng thủy tàn phá, sông Đáy cuốn trôi nhiều diện tích đất trước cửa đền Thành Hoàng. Cung phi cung tiến tiền bạc chuyển ngôi đền thấp bé cột đá từ Gò Bé về trung tâm làng, làm to đẹp hơn với mái cong, rường cột gỗ tứ thiết, bốn bề lộng gió. Nhớ ơn bà dân làng lập bia thờ Cung phi, đây là nghĩa cử uống nước nhớ nguồn của dân làng.
( Bia không còn, Ban kiến thiết cùng dòng họ Chu lập bia ghi lại sự tích đặt trên bệ cũ để truyền đời sau, Tân Tỵ 2002).
Đình Hòa Xá thờ vị Nguyễn Đức Chính làm Thành hoàng làng. Hàng năm vào ngày 12/2 âm lịch nhân dân có tổ chức lễ hội để tưởng niệm Đức Thánh.
Theo các cụ già làng Hòa Xá kể thì hội làng Hòa Xá diễn ra rất phong phú. Xưa kia, làng Hòa Xá có 5 giáp: Giáp Đông, giáp Tây, giáp Nam, giáp Bắc, giáp Bắc nhì. Ngày hội làng các giáp tự chuẩn bị lễ theo tùy tâm. Lễ chủ yếu là mâm xôi thủ lợn chai rượu, nải chuối, trầu cau, hoa quả.
Hội làng được chuẩn bị rất chu đáo, từ ngày 10 cả làng vệ sinh sạch sẽ đường làng ngõ xóm chọn người ra đình quét dọn lau chùi đồ thờ. Ngày 11 có lễ ra đình làm lễ cáo.
Ngày 12 hội làng diễn ra có rước kiệu tay, có cờ bông lau và hai ông đô đi trước cởi trần đóng khố đỏ, chắp kiệu tay làm biểu tượng. Lễ hội có ý nghĩa lúc sinh thời Thần hoàng làng là tả đạo tướng quân nhà Đinh. Cờ lau và kiệu tay là trò chơi của Đinh Bộ Lĩnh lúc bé, khi đi chăn bò cùng bạn mục đồng đánh trận giả lấy bông lau làm cờ hiệu, Đinh Bộ Lĩnh ngồi trên kiệu tay để chỉ huy. Hai ông đô được tuyển người vạm vỡ, cạo đầu chỉ để tỏm mỡ và hai má đào ở hai bên. Khi rước Ngài có nhiều kiệu nhưng chỉ có hai kiệu: kiệu rước sắc và kiệu rước Long ngai là chạy xoay, xoay rất nhiều. Khi làng “vào đám” tế thần có bò thui quỳ trên khung cửi tay biểu hiện cho lòng biết ơn của nhân dân ghi lại công ơn Thần đã dạy dân cày cấy và canh cửi. Rước kiệu long đình, mui luyện, rước ngai bài vị từ đình lên gò Bé nơi Ngài ngự sau rước về đình yên vị.
Các trò chơi trong ngày hội được tổ chức vui vẻ thu hút đông đảo nhân dân tham gia như: chơi cờ, tổ tôm điểm, kéo co, hội gậy, múa rồng. Buổi tối có tổ chức hát chèo sân khấu nổi ở ao cửa đình phục vụ dân làng.
Ở Hòa Xá còn có ngày việc làng, vào ngày 01 tháng 4 gọi là lễ “Linh thần khám thổ” người tham gia việc làng này gồm 20 chạ thôn, lý phó trưởng, trương tuần. Mỗi người mang theo thuổng, cuốc, xẻng, dao đi kiểm tra địa giới giữa Hòa Xá và các làng lân cận, giữa địa giới công cộng và các gia đình. Ông bàn cả Giáp nhất được ngồi trên kiệu bằng một bàn gỗ dùng hai thuổng dài cán làm đòn kiệu. Ông bàn cả Giáp nhất này thừa lệnh thần làng đòi lại đất đai bị lấn chiếm. Nơi nào cống rãnh bị tắc thì khơi thông. Người nào lấn chiếm phải trả lại theo nguyên tắc: “ Đất chăng dây cây dựng sào”. Đoàn đi từ đình làng qua xóm Thượng Dài lên Gò Bé vòng về xóm Bãi, qua các đường chính của làng. Việc làng mang tâm linh của Thần Hoàng, lại có chức dịch thay mặt chính quyền “ Linh Thần khám thổ” có ý nghĩa sâu sắc bảo vệ được địa giới giữa làng Hòa Xá với các làng lân cận và các gia đình, làm thường xuyên mỗi năm một lần, đã bảo vệ được đường làng ngõ xóm khai thông cống rãnh.
Ngày rằm, mồng một do chạ của thôn chuẩn bị lễ vật để sóc vọng. Các gia đình tự đến thắp hương, khi có việc lớn như cưới xin, làm cửa nhà… cũng có lễ ra đình lễ thần để cầu điều tốt lành.
- Khởi chinh cổ
- Sơ chinh cổ
- Tái chinh cổ
- Tam chinh cổ tam thông
- Nhạc công cử nhạc lễ
- Quán tẩy sở
- Củ soát lễ vật
- Bồi tế tựu vị
- Chủ tế tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Tiến hương
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái ( 3 lần)
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Chuốc tửu
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái (3 lần)
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Chuyển chúc
- Tuyên chúc
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái ( 5 lần)
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Chuốc tửu
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái (3 lần)
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Chuyển chúc
- Hóa chúc
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái ( 5 lần)
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Chuốc tửu
- Bình thân
- Tiến tước
- Phủ phục cúc cung / bái ( 3 lần )
- Bình thân tựu vị
- Nghinh lễ / nghệ hương án tiền
- Chủ tế quỵ
- Tế viên quỵ
- Ẩm phước
- Bình thân
- Tạ lễ, phủ phục cúc cung / bái ( 3 lần )
- Nhạc công tạ lễ
- Tế viên tạ lễ.
Ngày nay hội làng được chính quyền địa phương và nhân dân tổ chức theo nghi lễ truyền thống đã có từ xa xưa.
Để tổ chức lễ hội, chính quyền lập Ban tổ chức lễ hội, lên kế hoạch tổ chức, lập các tiểu ban phụ trách các mảng công việc, thông báo rộng rãi trên thông tin đại chúng, thông tin trên hệ thống truyền thanh của xã về các nội dung, chương trình lễ hội. Các bộ phận được phân công xem xét, chuẩn bị kiệu rước, tập luyện cho thanh niên trai tráng tham gia rước kiệu,…
Các xóm thôn chuẩn bị đồ tế lễ, trang trí, vệ sinh xóm ngõ sạch đẹp.
Hội làng diễn ra trong 03 ngày 11, 12 và ngày 13 tháng hai.
2.1- Ngày 11 tháng hai: Đội Tế thực hiện Lễ tế Thần Hoàng, chính quyền và các dòng họ, các thôn xóm cùng nhân dân dâng lễ Thần Hoàng sau đó về liên hoan mừng hội tại các xóm ngõ. Buổi chiều tiếp tục dâng lễ, tổ chức các trò chơi dân gian. Buổi tối Văn nghệ quần chúng chào mừng lễ hội.
2.2- Ngày 12 tháng hai: Buổi sáng khai mạc lễ hội, tổ chức đoàn rước, rước kiệu Bác Hồ, kiệu Phật, kiệu Thần Hoàng, kiệu sắc phong,.. xuất phát từ Đình qua xóm thượng Dài, đến dốc Rinh kiệu xoay nhiều vòng rồi qua xóm Thượng Đoạn lên Gò Bé ( Bến Phà) tại đây kiệu xoay nhiều vòng sau đó quay về Đầu Đê ở đây kiệu cũng xoay nhiều vòng dùng dằng mãi mới chịu vào làng. Kiệu cùng đoàn rước tiếp tục về đình đến gốc đa kiệu chạy quanh xoay nhiều vòng rồi mới vào sân đình. Trước khi yên vị kiệu còn xoay nhiều vòng trong sân đình. Kiệu chỉ yên vị khi đội tế khấn lễ xin ngài về cung yên vị.
Buổi chiều tiếp tục các trò chơi dân gian như Bắt vịt dưới ao cá Bác Hồ, kéo co, bịt mắt bắt lợn,…
2.3- Ngày 13 đội tế tổ chức lễ yên vị, kết thúc hội làng.
Sau mỗi kỳ lễ hội nhân dân thêm vui vẻ và yêu quê hương hơn.
Qua mỗi kỳ lễ hội nhân dân được biết sâu sắc hơn về Thần Hoàng, thêm kính trọng và biết ơn Thần Hoàng vì những công lao to lớn mà Ngài đã mang lại cho dân làng.
Qua lễ hội tình cảm của những người con quê hương càng thêm đoàn kết, gắn bó và luôn hướng về quê hương với tấm lòng trìu mến.
Lễ vật trong ngày hội là Ông bò thui nằm trên khung cửi tay với cờ bông lau thể hiện lòng biết ơn của dân làng với Thần hoàng đã có công dạy dân trồng dâu, làm nghề canh cửi.
