Đinh làng Tốt Động
5.0Miễn phí
24 - 30°Dễ có mưa
Lưu ý trước khi đi
- Nên đến sớm để có trải nghiệm thoáng đãng
Câu chuyện điểm đến
011. Giới thiệu chung
Làng Tốt Động còn gọi là Tụy Động, có tên nôm là làng Rét, nằm ở phía tây nam huyện Chương Mỹ, một vùng đất văn hiến có bề dày lịch sử lâu đời. Làng quê thanh bình này nằm bên sông Bùi. Nơi đây có một ngôi đình mang tên làng gọi là Đình Tốt Động. Đây là di tích lịch sử – văn hóa tiêu biểu của vùng đất Tốt Động, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội (nay là xã Quảng Bị, thành phố Hà Nội) gắn liền với chiến thắng Tốt Động – Chúc Động năm 1426.
Đình tọa lạc tại ở một khu đất có vị thế đẹp, cao ráo và thoáng đãng ở giữa làng Tốt Động. Đình hiện có quy mô kiến trúc với nhiều hạng mục như nghi môn, tả hữu mạc, đại bái và thượng cung cùng một số công trình khác tạo thành kiểu kết cấu nội đinh, ngoại quốc.
Ngôi đình được xây dựng từ thế kỷ XV nhằm tưởng nhớ và tôn vinh hai danh tướng Lê Ngân và Đỗ Bí – những người có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Lê Ngân là người xã Đàm Di ờ Lam Sơn, Thanh Hóa. Từng theo Lê Lợi ngay từ những ngày đầu của khởi nghĩa Lam Sơn. Tướng Lê Ngân lập nhiều chiến công, tên tuổi ông gắn liền với chiến thắng Bồ Đằng, Khả Lưu, Nghệ An, Thuận Hóa, Tây Việt, Đông Đô...Nhờ có nhiều công lao trong cuộc khởi nghĩa, đến năm 1429, khi Lê Lợi định công ban thưởng và khắc biển ghi tên các bậc khai quốc công thần, ông được xếp hàng thứ tư, tước Á thượng hầu (tước này chỉ ban cho Lê Ngân). Đến năm 1434, Lê Ngân được phong hàm tư khấu, chức Đô tổng quản Hành quân Bắc Đạo, cùng Đại tư đồ Lê Sát nắm quyền phụ chính cho vua Lê Thái Tông. Năm 1437, khi Lê Sát bị bãi chức, ông được phong là Tể tướng, rồi nhập nội Đại đô đốc, Phiêu kỵ thượng tướng quân, Đặc tiến Khai phủ Nghi Đồng Tam Ty, Thượng trụ quốc, tước Thượng hầu. Con gái của ông là Lê Nhật Lệ cũng được sắc phong Huệ phi của vua Lê Thái Tông. Xét về thứ bậc gia đình, ông là bố vợ của vua. Tuy nhiên, đang ở đỉnh cao quyền lực, ông gặp họa lớn. Tháng 11/1437, ông bị thất sủng và sau đó bị bức tử bởi lời cáo giác của những người trong nhà. Phải tới 16 năm sau, nhân kỳ đại xá, vua Lê Nhân Tông mới cấp trả cho con ông 100 mẫu ruộng. Đến năm 1484, vua Lê Thánh Tông truy tặng ông là Thái phó hoằng quốc công. Hiện nay, nhân dân làng Tốt Động đang thờ phụng ngài tại quán Đừn.
Đỗ Bí là một trong hai vị thần thành hoàng làng của Tốt Động. Đỗ Bí là người thôn Cung Hoàng, nay thuộc huyện Nông Cống, Thanh Hoá. Ông tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ngay từ những buổi đầu với vị trí của một nghĩa sĩ bình thường trong nghĩa quân ngày ấy. Nhưng từ khi Lam Sơn bắt đầu tấn công ồ ạt vào Nghệ An, tên tuổi của Đỗ Bí lại nhanh chóng nổi lên. Ông thực sự là một vị tướng có tài. Binh nghiệp của ông được ghi nhận qua những sự kiện lớn như: tham gia chỉ huy trận Khả Lưu và đã cùng nghĩa quân chặn đứng cuộc hành quân của giặc, không cho chúng đánh chiếm lại Trà Lân - một vị trí hết sức quan trọng án ngữ mạch giao thông phía Tây Nghệ An. Đỗ Bí cũng là một trong những vị tướng chỉ huy xuất sắc đạo quân thứ nhất của Lam Sơn ở vùng ngoại vi Đông Quan vào tháng 9 năm 1426, trực tiếp chỉ huy 2 trận, đó là Ninh Kiều và trận Nhân Mục. Hiện nay ông đang được dân làng Tốt Động thờ phụng tại Quán Bến.
022. Giá trị lịch sử
Đình làng Tốt Động có từ thế kỷ XV, được xây dựng lại năm 1840, trải qua các lần tu sửa, tôn tạo năm 1930, 2018. Đình thờ 02 vị tướng Lê Ngân và Đỗ Bí, năm 1426 cùng nghĩa quân Lam Sơn đánh đuổi giặc Minh ở thế kỷ thứ XV. Đặc biệt trận đánh Chúc Động – Tốt Động đã tiêu diệt và bắt sống 6 vạn quân nhà Minh đã được lưu truyền lịch sử. Đình Tốt Động được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia ngày 29 tháng 12 năm 1985, là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân Tốt Động và khách thập phương.
Theo thần tích và đặc biệt cuốn “Tạp ký bản xứ chi sự” viết năm Giáp Tuất cho biết vào thập niên thứ tư của thế kỷ thứ 15, tức là vào những năm 1437 sau khi Lê Ngân mất và năm 1460 sau khi Đỗ Bí mất, làng Tốt Động lập đình thờ hai ông, khi đó đình được dựng ở xóm Giữa (tên chữ là xóm Trung Nam cũ), rất tiếc rằng qua nhiều năm dấu vết di vật đó đến nay không còn nữa. Điều đó có khả năng phù hợp với điều ghi trong cuốn tạp ký rằng “chính cung ngôi đình cũ của xã Liên Bạc huyện Sơn Linh về dựng ở nơi thờ thổ thần xóm Leo, tên chữ Phù Linh”. Trải qua nhiều thời gian mưa gió bị hư hại, tu sửa nhiều lần đến năm Minh Mệnh Ất Mùi (1835) do yêu cầu của làng xã, đình lại bán cho xã Quảng Bị lần thứ hai. Sau 9 năm là năm Thiệu Trị Giáp Thìn (1844) dân làng lại mua thượng cung của đình Ninh Sơn về dựng trên địa điểm hiện nay của ngôi đình. Một năm sau đình được trùng tu và mở mang quy mô, dựng thượng cung, đại đình, tả mạc, hữu mạc dài hơn 50 gian theo kiểu nội công ngoại quốc. Hiện nay trên thượng lương còn ghi Hoàng triều Bảo Đại ngũ niên tuế thứ Canh Ngọ 1930 đình lại được tu sửa và mở rộng bề thế khang trang. Bằng nghệ thuật để xác định niên đại thì tất cả các dấu tích nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc của đình đều đồng nhất với niên đại tuyệt đối đó.
033. Kiến trúc và nghệ thuật
Đình Tốt Động có kiểu kiến trúc mặt bằng làm vào năm Bảo Đại ngũ niên (1930), theo kiểu nội đinh ngoại quốc, với quy mô bề thế, gồm có thượng cung, đại đình, tả mạc, hữu mạc, hậu đình vừa đăng đối cổ truyền tạo thành tổng thể thống nhất hài hòa, không những chỉ giữ các hạng mục thống nhất kiến trúc mà cả cảnh quan thiên nhiên. Song kiến trúc mặt bằng hiện nay chỉ còn giữ được nguyên trạng thượng cung và đại đình theo kiểu chữ đinh. Tuy vậy nó vẫn giữ được tư thế khang trang, bởi một thế đất tạo dựng vừa cao rộng vừa đẹp. Kiến trúc nổi bật nhất là đại đình, kiến trúc chính bộ vì kèo được kiến trúc theo kiểu trên giường dưới kẻ, một kết cấu truyền thống vừa chắc khỏe, vừa đảm bảo đồng thời trên các mặt con giường khắc trạm những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc. Ngoài ra các bộ vì kèo ở các hạng mục kiến trúc khác nhau đều đồng nhất theo kiểu kẻ một (hay kẻ suất) đơn giản nhưng vẫn đảm bảo kết cấu lực chắc chắn về giá trị nghệ thuật điêu khắc, nét nổi bật của đình Tốt Động là giá trị nghệ thuật dân gian đậm nét cả về đề tài, tư tưởng và bố cục phong cảnh thể hiện và nhìn chung các tác phẩm nghệ thuật được các nghệ nhân xưa sắp xếp một cách hài hòa, không rườm rà tham lam quá nhiều chỗ nào cũng thấy trang trí, chỉ cần đặc tả tập trung. Trước hết về đề tài nghệ thuật dân gian có một lượng phong phú đáng kể những cảnh sinh hoạt nhàn nhã, những con vật thường ngày gần gũi như hổ, hươu, voi cá đã là đối tượng nghệ thuật, được trân trọng chiêm ngưỡng. Đặc biệt trong đó có bức phù điêu hoành tráng bằng gỗ lên màu diễn tả câu chuyện dân gian “cá hóa rồng”
Các bức cốn trong đình còn nguyên vẹn, đề tài chủ yếu là “Ngư long hý thuỷ”, nhưng bố cục của mỗi bức cốn đều có vẻ đẹp riêng và mang tính đăng đối, cân xứng. Hình tượng rồng được thể hiện khá nhiều ở đầu dư, cốn, cửa võng. Ngoài ra, một số hoạ tiết “tứ quý” (thông, mai, cúc, trúc) cũng được nghệ nhân thể hiện ở những vị trí khác một cách tài tình. Nhìn tổng thể, đình Tốt Động khá bề thế, khang trang. Đình còn đủ cột trụ, tường bao, các mái đao cong vút. Các hạng mục khác như sân gạch, dãy Tả hữu mạc. Đây chính là không gian thiêng vào các dịp lễ hội của làng, thường diễn ra các trò chơi dân gian mang tinh thần thượng võ như múa gậy, đấu vật vui nhộn cả một vùng.
044. Lễ hội và sinh hoạt văn hóa
Lễ hội Đình làng Tốt Động được tổ chức theo quy ước 05 năm một lần. Lễ hội mở trong 03 ngày từ ngày mùng 6 đến hết ngày mùng 8 Tết (hội kiệu vào ngày mùng 6 Tết. Nghi thức lễ hội là tế lễ và rước kiệu và đã thành câu truyền tụng từ bao đời.
“Cổ truyền mồng bảy tháng giêng
Tốt Động vào đám trống chiêng nghinh thần”
Lễ hội Đình làng Tốt Động trước khi tiêu thổ kháng chiến gồm có 2 phần chính là phần Nghi thức lễ hội là tế lễ và rước kiệu, phần hội là tổ chức các trò chơi dân gian và bán mở hàng phiên chợ đầu năm. Và các trò diễn xướng dân gian mang tinh thần thượng võ như múa gậy, đấu vật…nổi tiếng cả vùng. Khi Đình làng được tu sửa lại thì vẫn giữ gìn gần như nguyên vẹn các nghi thức, nghi lễ; phần hội vẫn tổ chức các trò chơi dân gian và thêm các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao.
Không gian văn hóa gắn với Lễ hội đình Tốt Động gồm có: Đình Tốt Động, Quán Bến, Quán Đừn (Ngoài đình làng Tốt Động, hai danh tướng Lê Ngân và Đỗ Bí còn được nhân dân Tốt Động kính trọng phụng thờ tại hai di tích là Quán Đừn và Quán Bến).
055. Giá trị và ý nghĩa hiện nay
Lễ hội là hình thức sinh hoạt tín ngưỡng nhằm tưởng nhớ công ơn của 2 tướng quân đồng thời là thành hoàng làng Lê Ngân, Đỗ Bí cùng tướng sĩ nghĩa quân Lam Sơn, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình thuận hòa; giáo dục truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm cho các thế hệ con cháu. Đồng thời còn là dịp để bà con xa quê hương về tụ họp với gia đình, gắn kết cộng đồng dân cư, làm giàu thêm truyền thống đoàn kết của quê hương.
